Τάσεις και προτάσεις για την τουριστική εκπαίδευση


 Αντώνιος Μανιάτης, Δικηγόρος – Επιστημονικός Συνεργάτης ΤΕΙ Αθήνας

Μαρία Βερβέρη, Επιστημονική Συνεργάτρια ΑΕΝ Ασπροπύργου

Περίληψη

Στην Ελλάδα, για την τουριστική εκπαίδευση είναι αρμόδια πολλά Υπουργεία και υπάρχει ανεπαρκής συντονισμός. Υπάρχει επίσης και έλλειμμα στην αγωγή που πρέπει να παρέχεται στο πλαίσιο του συστήματος της εκπαίδευσης αυτής, ιδιαίτερα για τους κατοίκους των νησιών οι οποίοι έχουν σημαντική συμμετοχή στην τουριστική αγορά. Προτείνεται να αξιοποιηθεί περισσότερο η στοχαστική μέθοδος έναντι της παραδοσιακής μεθόδου διδασκαλίας και να δοθεί έμφαση στη διδασκαλία ανθρωπιστικών μαθημάτων κυρίως με πρακτικό τρόπο. Επιπρόσθετα, πρέπει να ενσωματωθεί το Τουριστικό Δίκαιο πλήρως στη διδακτέα ύλη. Αυτός ο νέος κλάδος του δικαίου απουσιάζει στη μεγάλη πλειονότητα των μεταπτυχιακών  προγραμμάτων.

 

Λέξεις – Κλειδιά

Αγωγή, στοχαστική μέθοδος, τουρισμός, τουριστική εκπαίδευση, Τουριστικό Δίκαιο

 

Abstract

In Greece, for tourism learning there are many competent ministries and insufficient coordination. There is also a deficit in education that should be given in the framework of this educational system, particularly to the residents of the islands, who participate significantly in the tourism market. It is recommended to get further benefit from the thinking method against the traditional teaching one and to put the stress on teaching humanities mainly in a practice – orientated way. Besides, Tourism Law should be fully incorporated in the educational material. This new branch of law is absent in the vast majority of the master degree programs.

 

Keywords

Education, thinking method, tourism, tourism learning, tourism law

           

Εισαγωγή: Η έννοια του Τουρισμού

Ο Τουρισμός αποτελεί έναν πολύ διαδεδομένο τρόπο ψυχαγωγίας. Η έννοια του χωρο-χρόνου έχει γίνει πολύ σημαντική στην τουριστική ροή και κατ’ επέκταση επέτρεψε την αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου για τουριστική δραστηριότητα, επειδή η ανάπτυξη της τεχνολογίας των μέσων μεταφοράς επιτρέπει σήμερα την κάλυψη οποιασδήποτε απόστασης. Τέσσερα είναι τα στοιχεία που σωρευτικά συνδράμουν στο χαρακτηρισμό μίας μετακίνησης ως τουριστικής, δηλαδή η μετακίνηση από τον τόπο προέλευσης σε εκείνον του προορισμού, η ελεύθερη επιλογή, ο ελεύθερος χρόνος και η αναψυχή [1][1]. Η αξία του έχει αναγνωριστεί από αρχαιοτάτων χρόνων, με τον Πλούταρχο (Περί παίδων  αγωγής, X C) να αναφέρει πως «Περιπλεύσαι πολλάς πόλεις καλόν», δηλαδή ότι «είναι καλό να πας σε πολλές πόλεις». Ενώ, ο Κωστής Παλαμάς εύστοχα ισχυρίστηκε ότι  «Διαβάζω θα πει ταξιδεύω. Όποιος περιφρονεί το διάβασμα, περιφρονεί τα ταξίδια».

Θα ήταν ενδιαφέρον να επιχειρηθεί μία προσέγγιση του συστήματος εκπαίδευσης, με την ευρεία έννοια του όρου, για τον τουρισμό.

  1. Παιδεία, εκπαίδευση και τάσεις στην τουριστική εκπαίδευση

Στη σκέψη πολλών από εμάς οι όροι «παιδεία» και «εκπαίδευση» ταυτίζονται χωρίς όμως να είναι το ίδιο. Κατά το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη: «Παιδεία είναι η συστηματική παροχή γνώσεων, η διαδικασία αγωγής που στοχεύει στην άνοδο του πνευματικού επιπέδου κάποιου, ενώ με τη διαδικασία της εκπαίδευσης αποκτώνται συγκεκριμένες γνώσεις, αναπτύσσονται δεξιότητες και ικανότητες». Η εκπαίδευση είναι χρονικά οριοθετημένη διαδικασία με συγκεκριμένες μεθόδους. Ο Αμερικανός ψυχολόγος Skinner είχε δηλώσει πως «παιδεία είναι αυτό που επιβιώνει όταν όλα αυτά που έχεις μάθει ξεχνιούνται». Και πόσο δίκιο είχε! Σύμφωνα με τη δεύτερη παράγραφο του άρθρου 16 του Συντάγματος, «η παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και έχει ως σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες». Ωστόσο, στην πράξη αναδύονται ερωτήματα και προβληματισμοί σχετικά με την παρεχόμενη ελληνική τουριστική εκπαίδευση και κατά πόσο αυτή δύναται να ανταποκριθεί στις διαρκώς μεταβαλλόμενες ανάγκες της ελληνικής και διεθνούς αγοράς.

Η τουριστική εκπαίδευση στην Ελλάδα παρέχεται από μια πληθώρα φορέων, δημοσίων και ιδιωτικών, που λειτουργούν ανεξάρτητα μεταξύ τους. Είναι επίσης σημαντικός ο αριθμός των ξένων φορέων που δραστηριοποιούνται μέσω των εργαστηρίων ελευθέρων σπουδών τα οποία έχουν μετονομαστεί πλέον σε κέντρα δια βίου μάθησης επιπέδου Ι και ΙΙ. Για τα ζητήματα τουριστικής εκπαίδευσης είναι υπεύθυνα τρία Υπουργεία, τα αρμόδια για την Παιδεία, τον Τουρισμό, και την Εργασία καθώς και  πολλοί άλλοι φορείς [2][2]. Συνοπτικά αναφέρουμε κρατικούς φορείς εποπτείας τουριστικής εκπαίδευσης και τις σχολές αυτών: το πρώτο Υπουργείο δια μέσου των ΑΕΙ, ΤΕΙ, ΙΕΚ και ΕΠΑΣ με τουριστικές ειδικότητες, το δεύτερο Υπουργείο δια μέσου των σχολών του (ΙΕΚ, Α.Σ.Τ.Η.Ρ. Σχολές μετεκπαίδευσης), το τρίτο Υπουργείο δια μέσου των Κ.Ε.Κ. και των σχολών μαθητείας του ΟΑΕΔ, ο ΕΟΠΠΕΠ (τέως ΕΚΕΠΙΣ), τα εμπορικά και βιοτεχνικά επιμελητήρια. Αν και όλοι σχεδόν οι φορείς στην Ελλάδα τείνουν να συμφωνούν αναφορικά με την τουριστική ανάπτυξη, τις ξενοδοχειακές υποδομές, το μάρκετινγκ και την τουριστική επιχειρηματικότητα, φαίνεται πως τελικά αδυνατούν να υιοθετήσουν έναν κοινό σχεδιασμό στρατηγικής  πάνω στην τουριστική εκπαίδευση που να έχει μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα [3][3]. Στον τομέα της τουριστικής εκπαίδευσης διαπιστώνεται μια ασυνεννοησία, μια προχειρότητα και ένας αυτοσχεδιασμός. Η μεγέθυνση του τουρισμού στηρίχτηκε τα τελευταία τριάντα χρόνια στον απλοϊκό εμπειρισμό των διοικούντων και σε συντεχνιακού τύπου διεργασίες [4][4]. Τα κρατικά ελεγκτικά όργανα δεν ελέγχουν τους εκπαιδευτικούς φορείς οι οποίοι μπορεί να παρέχουν ανεπαρκή ως και άχρηστη ή πεπαλαιωμένη γνώση. To γεγονός αυτό θα έπρεπε να μας ανησυχεί. Τα θέματα που αφορούν την παιδεία των ίδιων των εκπαιδευτών δεν έχουν ακόμα τύχει της πρέπουσας προσοχής. Δεν υπάρχει σωστός επαγγελματικός προσανατολισμός και η πληροφόρηση είναι είτε ελλιπής, είτε εσφαλμένη, είτε δύσκολα προσβάσιμη.

Επίσης, στην τουριστική εκπαίδευση το ζητούμενο είναι να αποφοιτούν στελέχη με τουριστική, πολιτιστική, περιβαλλοντική, επαγγελματική συνείδηση ικανά σε δύσκολες και υπό πίεση συνθήκες να λειτουργήσουν σε υψηλό επίπεδο και να παρέχουν ποιοτικές τουριστικές υπηρεσίες. Από την εκπαιδευτική πράξη προκύπτει σχετική ανεπάρκεια της τουριστικής εκπαίδευσης να επιτελέσει πλατύτερους παιδευτικούς στόχους. Αν πρέπει να ορίσουμε ένα κώδικα δεοντολογίας για τα τουριστικά επαγγέλματα, αυτός θα αποτελούνταν από τα παρακάτω χαρακτηριστικά γνωρίσματα: εργατικότητα, ευσυνειδησία, ευαισθησία, κριτικό πνεύμα, τάξη, καλαισθησία, επιμονή, ευγένεια, τιμιότητα.  Αυτά τα γνωρίσματα είναι μερικά μόνο από τις αρετές που θα έπρεπε να κατέχουν θέση σπουδαιότερη των γνώσεων αλλά και να διδάσκονται στις σχολικές αίθουσες μέσα από παραδείγματα, μελέτες περίπτωσης ή όποιον άλλον τρόπο έχει εύκαιρο ο διδάσκων.

  1. Πρόταση αξιοποίησης της στοχαστικής μεθόδου

Οι τουριστικές σχολές κατά τον ίδιο τρόπο που επενδύουν σε κτιριακές υποδομές, τεχνολογικό υλικό, εκπαιδευτικά μέσα και συγγράμματα οφείλουν να επενδύσουν στην υποστήριξη και ενσωμάτωση νέων προγραμμάτων σπουδών τα οποία θα λαμβάνουν υπόψη την  ανθρώπινη και ηθική δεοντολογία που θα έπρεπε να διέπει όλα τα επαγγέλματα. Σε μια εποχή στην οποία οι χώρες του δυτικού κόσμου και κατ’ επέκταση τα εκπαιδευτικά συστήματα αυτών περνούν βαθιά κρίση, είναι ανάγκη να επαναπροσδιορίσουμε τον όρο «εκπαίδευση» αποδίδοντάς του την έννοια που αρχικά είχε, με ηθικές και ανθρωπιστικές αξίες και αρχές. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση επιβάλλει πολυπολιτισμικότητα, ανάδειξη της διαφορετικότητας, ανάπτυξη της ανεκτικότητας και του ανθρωπισμού. Προκύπτει η ανάγκη να βοηθήσουμε τους νέους εισερχομένους στον τουριστικό κλάδο να αναπτύξουν κριτική σκέψη και δημιουργικό στοχασμό προς όφελος των ίδιων αλλά και της ίδιας της κοινωνίας. Να τους πληροφορήσουμε σωστά και να τους μορφώσουμε κατά μυαλό και καρδιά [5][5]. Στην Ευρώπη έχουν ήδη γίνει βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση και τα αποτελέσματα είναι θαυμαστά. Κάποιες μεμονωμένες προσπάθειες γίνονται και στην Ελλάδα αλλά δεν είναι στοχευμένες. Ο εκπαιδευόμενος στην Ελλάδα καλείται να απομνημονεύσει μέσω της επανάληψης ένα υλικό που του δίνεται ως δεδομένο και είναι ζήτημα αν μπορεί να το αμφισβητήσει. Η μέθοδος αυτή είναι επιδεκτική κριτικής, ιδίως εφόσον δεν συνοδεύεται ή  συμπληρώνεται από τη στοχαστική μάθηση, αν και μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός πως φέρνει γρήγορα  αποτελέσματα σε κάποιες ομάδες ενηλίκων. Ο Έλληνας για πολλούς λόγους δεν είναι «καλό μαθησιακό κοινό / καλός, εύκολος δέκτης». Οικονομικά και κοινωνικοπολιτικά ταμπού, ο φόβος, το βόλεμα, διάφορα στερεότυπα,  ο εγωκεντρισμός, το χαμηλό βιοτικό επίπεδο, η αλαζονεία, ο συντηρητισμός, η ημιμάθεια, ο αναλφαβητισμός, η άγνοια, η συνήθεια, ο ρατσισμός είναι  μερικά από τα εμπόδια που δυσχεραίνουν τη διαδικασία της μάθησης ή και που σε πολλές περιπτώσεις την καθιστούν ακόμα και ανέφικτη [6][6]. Συχνά είναι προδιατεθειμένος  αρνητικά σε καθετί καινούργιο και σε οποιαδήποτε αλλαγή. Aν εξετάσουμε τις κοινωνίες των νησιών μας και της ελληνικής υπαίθρου θα δούμε πως παραμένουν ακόμα αρκετά κλειστές και συντηρητικές. Αυτό ίσως να οφείλεται στο ότι οι κάτοικοι των περιοχών αυτών δεν είχαν πολλές ευκαιρίες στη μάθηση ή καθόλου πρόσβαση στην εκπαίδευση σε σχέση με τους ανθρώπους των αστικών κέντρων, με αποτέλεσμα να  παρουσιάζουν μεγάλα προβλήματα ένταξης σε ένα δομημένο μαθησιακό περιβάλλον καθώς και μεγάλες μαθησιακές δυσκολίες διαφόρων τύπων. Έτσι οι άνθρωποι αυτοί βιώνουν έναν κοινωνικό αποκλεισμό από τους υπόλοιπους ενήλικες της τάξης χωρίς αυτοί  ίσως πολλές φορές να το συνειδητοποιούν. Παρατηρείται το φαινόμενο οι Έλληνες της υπαίθρου και των νησιών να μην έχουν πολλές ευκαιρίες ή επαρκή πρόσβαση στην εκπαίδευση. Εξάλλου, ας μην παραβλέπουμε το γεγονός πως αυτή η κατηγορία ανθρώπων είναι εκείνη που εργάζεται κυρίως στον τουρισμό και που αποτελεί  βασικό πυλώνα του.

  1. Πρόταση διδασκαλίας ανθρωπιστικών μαθημάτων

Για την αλλαγή των εκπαιδευτικών τουριστικών προτύπων, θεωρείται αναγκαίο να εισαχθούν μαθήματα όπως ηθική φιλοσοφία, επαγγελματική δεοντολογία, ανθρώπινες σχέσεις, τουριστική νομοθεσία / δίκαιο σε πιο πρακτικό επίπεδο και όχι τόσο θεωρητικό [7][7]. Πέρα από τα προγράμματα σπουδών, πρέπει να εμπλουτιστούν και  να εκσυγχρονιστούν οι τρόποι διδασκαλίας στην ελληνική τουριστική εκπαίδευση με τη χρήση βιωματικών εργαστηρίων, ομαδικών «πρότζεκτ», ανθρωπιστικών δραστηριοτήτων, εθελοντικών δράσεων, εκπαιδευτικών επισκέψεων, ομιλιών και διαλόγου με ανθρώπους που θα μεταφέρουν γνώσεις, πρακτικές συμβουλές μέσα από την προσωπική τους ιστορία. Επίσης, είναι δυνατό να αξιοποιηθούν νέα εργαλεία όπως αυτό της τέχνης ως μέσου για τη μαθησιακή διαδικασία, με σκοπό η εισήγηση να γίνει περισσότερο ενδιαφέρουσα και ο εκπαιδευόμενος να αποκτήσει πολλαπλό όφελος καθώς του προσφέρονται εναύσματα για πολυδιάστατη μάθηση. Χρειαζόμαστε μια διαφορετική τουριστική εκπαίδευση η οποία θα διαπερνά το σύνολο του μαθητικού δυναμικού, έτσι ώστε οι αυριανοί πολίτες να είναι σε θέση να εκτιμήσουν τις τουριστικές δυνατότητες ενός τόπου και να τις αξιοποιήσουν αποδοτικά, να αξιολογήσουν τις καλές και κακές πρακτικές συμβάλλοντας συλλογικά στην τουριστική ανάπτυξη της χώρας μας [8][8]. Βάσει της τελευταίας έρευνας για το ανθρώπινο δυναμικό στην Ε.Ε., η Ελλάδα παρουσιάζει σημαντικές ιδιαιτερότητες, συγκριτικά με τα υπόλοιπα κράτη μέλη, με κύριο χαρακτηριστικό το πολύ χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης των ατόμων τα οποία απασχολούνται στον τουριστικό κλάδο. Η ιδιαιτερότητα αυτή επιτείνεται από το γεγονός της εποχικότητας της απασχόλησης σε αυτόν τον κλάδο [9][9].

Επίπεδο Κατάρτισης (skilled) ΕΕ % ΕΛΛΑΔΑ %
Ανώτατο 9 7,3
Μέσο 46,4 43,4
Κατώτατο 44,6 49,3

Σύμφωνα με την έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (WEF, 2008:18 & 218) η Ελλάδα κατατάσσεται 62η στα 130 κράτη, όσον αφορά τη διαθεσιμότητα εκπαιδευμένου προσωπικού στον τουριστικό τομέα, και 45η όσον αφορά  την ύπαρξη εκπαιδευμένου προσωπικού [10][10]. Ο τουρισμός στη χώρα μας αντιπροσωπεύει 9.500 ξενοδοχειακές μονάδες (2.000.000 περίπου κλίνες σε κύρια και συμπληρωματικά καταλύματα), 4.500 τουριστικά ταξιδιωτικά γραφεία, 30.000 επιχειρήσεις εστίασης και αναψυχής, 1.000.000 απασχολούμενους (άμεση, έμμεση και απορρέουσα τουριστική απασχόληση), το 16-19% του ΑΕΠ της χώρας κλπ [11][11].  Τα νούμερα από μόνα τους επιβεβαιώνουν το γεγονός πως  η Ελλάδα, χώρα κατ’ εξοχήν τουριστική,  ζητεί άμεσα τουριστική εκπαίδευση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο [12][12].

Είναι σκόπιμη μία επανάσταση στο χώρο της τουριστικής εκπαίδευσης που θα δώσει πιο ανθρώπινο προσανατολισμό και θα έχει στο επίκεντρο τον άνθρωπο και την κοινωνία. Η σύγχρονη ελληνική τουριστική εκπαίδευση χρειάζεται ένα νέο μοντέλο ολιστικό και δυναμικό. Ελκυστικό για τους μαθητές και πρωτοποριακό. Σαφές για τους εκπαιδευτικούς και διακριτό. Ένα μοντέλο καινοτομικό, χωρίς την πάγια και στερεότυπη αναπαραγωγή των γνώσεων του παρελθόντος. Επομένως, κρίνεται αναγκαίο να εισαχθεί για αυτόν τον σκοπό ένα σύνολο αρχών και αξιών που να συνδέεται με την κοινωνική ηθική και να συγκροτούν ένα νέο σύστημα αναφοράς για τους επαγγελματίες που θα στελεχώσουν τουριστικές μονάδες. Εξάλλου, θα ήταν ενδιαφέρον να επιχειρηθεί μία συσχέτιση της γαλλικής νομοθεσίας του τουρισμού, ιδιαίτερα ενταγμένου στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον ως έννομο αγαθό, με τη γαλλική λογοτεχνία, με αναγωγή στη συγκριτική μέθοδο. Άλλωστε, η ίδια η φύση του τουρισμού υποδηλώνει την αξία δημιουργίας διεθνών συνεργασιών, όπως είναι και η βασισμένη στην κοινοτική πρωτοβουλία LEADER – II περίπτωση του δικτύου Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων στο οποίο μετέχουν μεταξύ άλλων η περιοχή της Haute Provence από τη Γαλλία και η Λέσβος από την Ελλάδα [13][13].

Συνιστάται η μόρφωση ατόμων τα οποία θα αποκτούν γνώση του νομοθετικού  πλαισίου της δουλειάς τους και την κουλτούρα να το εφαρμόζουν. Ο μάγειρας, ο ζαχαροπλάστης, ο φούρναρης θα πρέπει π. χ. να γνωρίζουν πόση συντηρητική ουσία επιτρέπει ο νόμος από τον ΕΦΕΤ να βάλουν στην τροφή, στο γλυκό ή στο ψωμί αντίστοιχα και να τον εφαρμόζουν με ευσυνειδησία, για να μην θέσουν σε κίνδυνο την υγεία του καταναλωτή.

Οι επιτετραμμένοι με την εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση ενδείκνυται να εφοδιάσουν με όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις τους  σπουδαστές, έτσι ώστε να είναι ανταγωνιστικοί και παραγωγικοί.  Η δυσκολία, πλέον, έγκειται όχι μόνο στο να παραχθούν καταρτισμένοι επαγγελματίες αλλά ευσυνείδητοι επαγγελματίες με ανθρωπιά [14][14]. Παραθέτοντας τα παρακάτω λόγια του Πλάτωνα, αντιλαμβανόμαστε την διαχρονική αξία της παιδείας για τη ζωή και εξέλιξή μας:

«Δεν ξέρω τίποτα άλλο, για το οποίο κάθε λογικός άνθρωπος θα έπρεπε να νοιάζεται περισσότερο, παρά το πώς το παιδί του θα γίνει ο πιο καλός άνθρωπος». Το εκπαιδευτικό σύστημα που θα το επιτύχει αυτό θα καινοτομήσει και θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια καλύτερη κοινωνία. Είναι ανάγκη οι φορείς της εκπαίδευσης να στραφούν προς αυτή την κατεύθυνση. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε τη σπουδαιότητα όλων των τουριστικών επαγγελμάτων καθώς προερχόμαστε από μία κατεξοχήν τουριστική χώρα η οποία μέσα στο πέρασμα των αιώνων κατάφερε να επιβιώσει μέσα από δύσκολες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες βρίσκοντας διέξοδο στην παράδοσή της, στον πολιτισμό της, στην ιστορία της και στη θάλασσα. Οφείλουμε να βοηθήσουμε τους νέους να γνωρίσουν τα πλεονεκτήματα της τουριστικής βιομηχανίας που, όπως και η εμπορική  ναυτιλία, αποτελεί  βασικό πλουτοπαραγωγικό τομέα της Ελλάδας. Οι  εκπαιδευτικοί φορείς, ιδιωτικοί και δημόσιοι, ενδείκνυται  να βοηθήσουν τους νέους εισερχόμενους επαγγελματίες της τουριστικής βιομηχανίας να κατανοήσουν τη σπουδαιότητα του κλάδου στον οποίο ανήκουν και να επωμιστούν  την ευθύνη που τους αναλογεί, για την πορεία και εξέλιξη του τουρισμού.

 Πρόταση διδασκαλίας του «Τουριστικού Δικαίου»

Η πρόταση για μια ανθρωποκεντρική εκπαίδευση για τον τουρισμό συμπληρώνεται από την εκφρασμένη προβληματική για ένα «Τουριστικό Δίκαιο» ανθρωποκεντρικό, υπέρ του τουρίστα – καταναλωτή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο όρος «καταναλωτής» εισήλθε στο προσκήνιο του νομικού συστήματος της Ελλάδας μόλις το 1994, με τη θέσπιση του βασικού νόμου για την προστασία του καταναλωτή 2251, ο οποίος τροποποιημένος ισχύει μέχρι σήμερα. Ο καταναλωτής αρχικά αντιμετωπιζόταν ως μονάδα στο πλαίσιο του παραδοσιακού εμπορικού δικαίου του ανταγωνισμού, σήμερα έχει το δικό του ειδικό κλάδο του δικαίου.

Το φαινόμενο της κωδικοποίησης του δικαίου δεν είναι καινούριο, απλώς η μοντέρνα τάση της κωδικοποίησης επεκτείνεται και στις περιπτώσεις των νέων ειδικών κλάδων (όπως το Δίκαιο Περιβάλλοντος, το Δίκαιο του Καταναλωτή, το Τουριστικό Δίκαιο…) που αυτονομούνται και πολλαπλασιάζονται γρήγορα τα τελευταία χρόνια [15][15]. Οι νέοι αυτοί κλάδοι θεωρείται στο χώρο των κοινωνικών επιστημών ότι επαληθεύουν το φαινόμενο της ετερογένειας του δικαίου. Αποτελούν ζώνες αντίστασης των κοινωνικών ομάδων οι οποίες εναντιώνονται στις κανονιστικές τροποποιήσεις οι οποίες τους επιβάλλονται από άλλους εξωτερικούς ως προς αυτές παράγοντες, όπως είναι το κράτος που έχει την αρμοδιότητα της νομοθέτησης ή και η Ε.Ε. Η Γαλλία είναι το πρώτο και μοναδικό κράτος παγκοσμίως που έχει θέσει σε ισχύ έναν κώδικα για το Δίκαιο του Τουρισμού. Ωστόσο, ο   Κώδικας του Τουρισμού, ο οποίος είναι ουσιαστικά ένας κώδικας των δρώντων του τουρισμού (Κράτος, ταξιδιωτικά γραφεία, ξενοδόχοι κλπ.) δεν προσεγγίζει παρά περιθωριακά το ζήτημα των δικαιωμάτων του τουρίστα. Θα έλπιζε κανείς, προκαταρκτικά, αυτός ο Κώδικας να διακηρύξει «το δικαίωμα στον τουρισμό», κατά το πρότυπο του Κώδικα Συγκοινωνιών, ο οποίος θέτει την αρχή του «δικαιώματος στη συγκοινωνία». Ευφυώς έχει παρατηρηθεί ότι ο Κώδικας του Τουρισμού δεν είναι ένας κώδικας του τουρίστα [16][16]. Επιπλέον, είναι αξιοσημείωτο ότι ένα έλλειμμα του συγκριτικού δικαίου για τον τουρισμό συνίσταται στην έλλειψη καθιέρωσης της αρχής της φιλοξενίας, ιδίως στην παραδοσιακή μορφή της δωρεάν προσφοράς υπηρεσιών προς τους τουρίστες.

Στο χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης, το Τουριστικό Δίκαιο διδάσκεται αλλά με έναν τρόπο κυμαινόμενο (στην ορολογία, στον αριθμό ωρών εβδομαδιαίας διδασκαλίας, στο τυπικό εξάμηνο του προγράμματος σπουδών…) και ελλιπή. Ειδικότερα, σε μερικά προπτυχιακά προγράμματα χρησιμοποιείται ακόμη ο μάλλον αναχρονιστικός όρος «Τουριστική Νομοθεσία» (π.χ. στο ΤΕΙ Ηπείρου) αντί του δόκιμου όρου «Δίκαιο του Τουρισμού» (π.χ. ΤΕΙ Ιονίων Νήσων) ή του προτιμότερου (καθώς υπονοεί την προστασία της νομικής θέσης του τουρίστα – καταναλωτή, συνεπώς υποδηλώνει τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα που θα πρέπει να έχει αυτός ο ειδικός κλάδος του δικαίου) «Τουριστικό Δίκαιο» (π.χ. ΤΕΙ Αθήνας). Η νέα μόδα έγκειται στο πολυδύναμο πεντάωρο ανά εβδομάδα μάθημα  «Θεσμικό Πλαίσιο Πολιτισμού – Τουρισμού Η Διεθνής και Ευρωπαϊκή Νομική Διάσταση» (π.χ. ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας). Το μάθημα αυτό έχει έναν πολύ  μεγάλο τίτλο, ο οποίος συμπίπτει με τον τίτλο του βιβλίου πρακτικών ενός πρόσφατου συνεδρίου για τον τουρισμό. Εξάλλου, όροι όπως «θεσμικό πλαίσιο» (για τον τουρισμό ή τον πολιτισμό) και «νομικό καθεστώς για τον πολιτισμό» δεν αποδίδουν αυτό που πραγματικά είναι στο χώρο της νομικής επιστήμης αυτά τα σύνολα κανόνων, δηλαδή αυτοτελείς ειδικοί κλάδοι του δικαίου. Σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς, αυτόνομους (δηλαδή με επάρκεια στην ερμηνεία τους, μη εγκάρσιους στο περιεχόμενό τους) κλάδους (Δημόσιο Δίκαιο, Ποινικό, Αστικό,  Εμπορικό…), υπάρχουν πλέον πολλοί νέοι κλάδοι, οι οποίοι και διδάσκονται, συνήθως αυτοτελώς στην ανώτατη εκπαίδευση.

Εξάλλου, σε μεταπτυχιακό επίπεδο το Τουριστικό Δίκαιο καλλιεργείται σημαντικά στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Διοίκηση Τουριστικών Επιχειρήσεων» της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ). Κατ’ αρχάς, όλοι οι φοιτητές, κάποιοι από τους οποίους είναι πτυχιούχοι νομικής ή και δικηγόροι, έχουν τη δυνατότητα να διδαχθούν έναν κλάδο του δικαίου που δεν διδάσκεται ακόμη ούτε στα προπτυχιακά προγράμματα των Νομικών Σχολών, τη «Νομοθεσία Τουρισμού» ως διακριτό γνωστικό αντικείμενο (υποενότητα) στο πλαίσιο της υποχρεωτικής Θεματικής Ενότητας «ΔΤΕ50: Γενικές Αρχές Μάνατζμεντ, Τουριστική Νομοθεσία και Οργάνωση Εργοδοτικών και Συλλογικών Φορέων».  Στη συνέχεια, κάποιοι από αυτούς, ιδίως οι νομικοί, επιλέγουν να εκπονήσουν ένα θέμα του Τουριστικού Δικαίου στο πλαίσιο της θεματικής ενότητας «ΔΤΕ – Διπλωματική Εργασία». Η εμπλοκή, κυρίως των πτυχιούχων νομικής, με θέματα του Τουριστικού Δικαίου αποβαίνει κατά κανόνα πολύ επιτυχής.

Αντίθετα με αυτό το μεγάλης ζήτησης παραδοσιακό μεταπτυχιακό πρόγραμμα, τα υπόλοιπα μεταπτυχιακά προγράμματα (π.χ. του Αλεξάνδρειου ΤΕΙ Θεσσαλονίκης) είναι κατ’ αρχάς πολύ πρόσφατα και στερούνται διδασκαλίας του Τουριστικού Δικαίου, πράγμα ενδεικτικό της ανάγκης αναβάθμισης του εκπαιδευτικού συστήματος για τον τουρισμό [17][17].

Επίλογος: Προς μία παιδεία για τον τουρισμό και τη φιλοξενία

Εν κατακλείδι, είναι ληπτέα υπόψη τα λόγια του Κορνήλιου Καστοριάδη: «Ο κεντρικός λόγος της παιδείας σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι αναμφισβήτητος. […] Και δεν μιλώ για την παιδεία που παρέχει το «υπουργείο Παιδείας», ή εν πάση περιπτώσει όχι κυρίως γι’ αυτήν, ούτε για μια νιοστή «εκπαιδευτική μεταρρύθμιση», με την οποία, υποτίθεται, θα προσεγγίζαμε περισσότερο τη δημοκρατία. Η παιδεία αρχίζει με τη γέννηση του ανθρώπου και τελειώνει με τον θάνατό του. Συντελείται παντού και πάντα». Και εφόσον συντελείται παντού και πάντα, θα έπρεπε να ήταν εφικτό να συντελείται και μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας. Πρέπει να προσδιορίσουμε σε ποιο σημείο της διαδρομής βρισκόμαστε, ποια πορεία θέλουμε να διανύσουμε, με ποιόν τρόπο θα το επιτύχουμε και πού τελικώς θέλουμε να φτάσουμε. Η επιλογή είναι πάντα δική μας, όπως και η ευθύνη. Το ίδιο ισχύει και για το δίκαιο για τον τουρισμό, με ακόμη απούσα τη φιλοξενία…

Σημειώσεις τέλους

  1. Μυλωνόπουλος Δ., (2011), Τουριστικό Δίκαιο, Νομική Βιβλιοθήκη, σ. 5.
  2. Κορρέ Ει., (2003), Ολική ποιότητα της τουριστικής εκπαίδευσης, Τμήμα Οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων, Πανεπιστήμιο Πειραιώς.
  3. http://www.touristikiekpaideysi.gr/.
  4. Βαρβαρέσος Σ.,Το σχέδιο ΑΘΗΝΑ, η ταφόπλακα της Ανώτατης Δημόσιας Τεχνολογικής Τουριστικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα.
  5. Robinson S. K., Educating the heart and mind, (https://www.youtube.com/watch?v=I1A4OGiVK30).
  6. Βερβέρη Μ., (2015), Learning English cooking terminology through art, Φαίδιμος.
  7. Robinson S. K., Changing paradigms, https://www.youtube.com/watch?v=mCbdS4hSa0s
  8. Πανελλήνιος σύλλογος εκπαιδευτικών κλάδου ΠΕ 18. Στελεχών Τουριστικών επιχειρήσεων, Τουρισμός και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση, Αθήνα 2004.
  9. Employment in Europe 2004, Office for Official Publications of the European Communities.
  10. Μοίρα Π., Μυλωνόπουλος Δ., Το καθεστώς της Ιδιωτικής τουριστικής εκπαίδευσης. Η περίπτωση των εργαστηρίων ελευθέρων σπουδών, Επιθεώρηση εργασιακών σχέσεων.
  11. Βαρβαρέσος Σ., Το σχέδιο ΑΘΗΝΑ, η ταφόπλακα της Ανώτατης Δημόσιας Τεχνολογικής Τουριστικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα.
  12. http://www.euro2day.gr/specials/opinions/article/1137747/h-hora-toy-toyrismoy-psahnei-toyristikh.html.
  13. Βλ. Μωραΐτη Ε., (2002), (Συντονίστρια έκδοσης), Γεωτουριστικά, γεωπολιτιστικά μονοπάτια και γεωμυθότοποι, Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας / Παράρτημα Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, ιδίως σ. 198.
  14. Βερβέρη Μ., (2013), English for Ship Stewards, Π.Ε.Α.Θ.Ε.Ν, Ένωση Αρχιθαλαμηπόλων- Θαλαμηπόλων Ελλάδος, Πειραιάς.
  1. Rouland N., (1995). L’anthropologie juridique, Que sais-je?, PUF, σσ. 68-71.
  1. Delpech X., (2014), Les droits du tourisme consommateur, Juristourisme 167 – septembre, σσ. 29-33, ιδίως σ. 31.
  2. Maniatis , Vasilopoulou P., (2016), Distance learning with emphasis on tourism, paper for EuroMed Academy of Business Conference.

Βιβλιογραφία

Βαρβαρέσος Σ., Το σχέδιο ΑΘΗΝΑ, η ταφόπλακα της Ανώτατης Δημόσιας Τεχνολογικής Τουριστικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα.

Βεντουράτου Έ., (2006), Η επίδραση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης στην ανάπτυξη των Ελληνικών τουριστικών επιχειρήσεων, Τμήμα οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων, Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Πειραιάς.

Βερβέρη Μ., (2013), English for Ship Stewards, Π.Ε.Α.Θ.Ε.Ν, Ένωση Αρχιθαλαμηπόλων- Θαλαμηπόλων Ελλάδος, Πειραιάς.

Βερβέρη Μ., (2015), Learning English cooking terminology through art, Φαίδιμος.
Delpech X., (2014), Les droits du tourisme consommateur, Juristourisme  167 – septembre, σσ. 29-33.
Κορρέ-Νάτση Ει., (2003), Ολική ποιότητα της τουριστικής εκπαίδευσης, Τμήμα Οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων, Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

Maniatis A., Vasilopoulou P., (2016), Distance learning with emphasis on tourism, paper for EuroMed Academy of Business Conference.

Μαντζαβίνου Κ., (2012), Τουρισμός και Ναυτιλία, προς μια συνεκτική αναπτυξιακή προοπτική της Ελλάδας απέναντι στην κρίση, Ευρωπαϊκό κέντρο αριστείας Jean Monet, (2007), Eθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.

Μοίρα Π., Μυλωνόπουλος Δ., Το καθεστώς της Ιδιωτικής τουριστικής εκπαίδευσης. Η περίπτωση των εργαστηρίων ελευθέρων σπουδών, Επιθεώρηση εργασιακών σχέσεων.

Μυλωνόπουλος Δ., (2011), Τουριστικό Δίκαιο, Νομική Βιβλιοθήκη.

Μωραΐτη Ε. (Συντονίστρια έκδοσης), (2002), Γεωτουριστικά, γεωπολιτιστικά μονοπάτια και γεωμυθότοποι, Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας / Παράρτημα Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας.

Παππάς Ν., (2008), Περιβάλλον, πολιτισμός, τουρισμός, περιφερειακή ανάπτυξη, ΙΝΕΔΙΒΙΜ, Αθήνα.

Robinson S. K., Changing paradigms.

Robinson S. K., Educating the heart and mind.

Rouland N., (1995),  L’anthropologie juridique, Que sais-je?, PUF, σσ. 68-71

Ταµουτσέλη Κ., (2009), Εκπαίδευση για βιώσιμο τουρισμό, εκπαιδευτικές δραστηριότητες, τουρισμός και περιβάλλον, Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Αρχανών, Αθήνα.

Τουριστικά θέματα, Περιοδική επιθεώρηση των επιστημών του τουρισμού,  Έκδοση: ΔΡ.Α.Τ.Τ.Ε. Ινστιτούτο Τουριστικών Μελετών και Ερευνών, Αθήνα.

Σημειώσεις τέλους

[1] Μυλωνόπουλος Δ., (2011), Τουριστικό Δίκαιο, Νομική Βιβλιοθήκη, σ. 5.

[2]Κορρέ Ει., (2003), Ολική ποιότητα της τουριστικής εκπαίδευσης, Τμήμα Οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων, Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

[3] http://www.touristikiekpaideysi.gr/.

[4] Βαρβαρέσος Σ.,Το σχέδιο ΑΘΗΝΑ, η ταφόπλακα της Ανώτατης Δημόσιας Τεχνολογικής Τουριστικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα.

[5] Robinson S. K., Educating the heart and mind, (https://www.youtube.com/watch?v=I1A4OGiVK30).

[6] Βερβέρη Μ., (2015), Learning English cooking terminology through art, Φαίδιμος.

[7] Robinson S. K., Changing paradigms, https://www.youtube.com/watch?v=mCbdS4hSa0s

[8]Πανελλήνιος σύλλογος εκπαιδευτικών κλάδου ΠΕ 18. Στελεχών Τουριστικών επιχειρήσεων, Τουρισμός και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση, Αθήνα 2004.

[9] Employment in Europe 2004, Office for Official Publications of the European Communities.

[10] Μοίρα Π., Μυλωνόπουλος Δ., Το καθεστώς της Ιδιωτικής τουριστικής εκπαίδευσης. Η περίπτωση των εργαστηρίων ελευθέρων σπουδών, Επιθεώρηση εργασιακών σχέσεων.

[11] Βαρβαρέσος Σ., Το σχέδιο ΑΘΗΝΑ, η ταφόπλακα της Ανώτατης Δημόσιας Τεχνολογικής Τουριστικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα.

[12] http://www.euro2day.gr/specials/opinions/article/1137747/h-hora-toy-toyrismoy-psahnei-toyristikh.html.

[13]Βλ. Μωραΐτη Ε., (2002), (Συντονίστρια έκδοσης), Γεωτουριστικά, γεωπολιτιστικά μονοπάτια και γεωμυθότοποι, Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας / Παράρτημα Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, ιδίως σ. 198.

[14]Βερβέρη Μ., (2013), English for Ship Stewards, Π.Ε.Α.Θ.Ε.Ν, Ένωση Αρχιθαλαμηπόλων- Θαλαμηπόλων Ελλάδος, Πειραιάς.

[15] Rouland N., (1995).  L’anthropologie juridique, Que sais-je?, PUF, σσ. 68-71.

[16] Delpech X., (2014), Les droits du tourisme consommateur, Juristourisme  167 – septembre, σσ. 29-33, ιδίως σ. 31.

[17] Maniatis A., Vasilopoulou P., (2016), Distance learning with emphasis on tourism, paper for EuroMed Academy of Business Conference.