H αξιοποίηση της μεθόδου του brainstorming κατά τη διδασκαλία στοιχείων ναοδομίας και αγιογραφίας στην εκπαίδευση ενηλίκων. Η παράθεση ενός πιθανού διδακτικού σεναρίου.

Aθανάσιος Β. Κολιοφούτης, Εκπαιδευτικός Θεολογίας,  Δρ. Τμήματος Θεολογίας Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ.

Περίληψη: Σήμερα γίνεται ευρέως παραδεκτό στους παιδαγωγικούς κύκλους ότι η αξιοποίηση της μεθόδου του καταιγισμού ιδεών στη διαδικασία εμπέδωσης των προσφερόμενων διδακτικών αγαθών από το υποκείμενο της διδακτικής διαδικασίας, όχι μόνο στο πλαίσιο της μη τυπικής αλλά και σ’ αυτό της τυπικής εκπαίδευσης, συνιστά ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των εκπαιδευτικών (1). Η τεχνική αυτή προέρχεται από τις εποικοδομητικές προσεγγίσεις διδασκαλίας του κοστρουκτουβισμού (2), σύμφωνα με τις οποίες ο μαθητής δεν μπορεί να θεωρείται tabula rasa, όταν εισάγεται στο περιεχόμενο νέων θεμάτων. Τουναντίον έχει κάποιες διαμορφωμένες γνώσεις, δεξιότητες και στάσεις, οι οποίες έχουν αναπτυχθεί από την αλληλεπίδραση με το φυσικό και κοινωνικό-πολιτισμικό περιβάλλον του. Οι προϋπάρχουσες αυτές ιδέες αλληλεπιδρούν με τις διδασκόμενες, οι οποίες και θα συγκροτήσουν μέσω της μάθησης τις νέες γνώσεις, τροποποιώντας εξ ολοκλήρου ή σε κάποιο βαθμό τις αρχικές. Η εισήγησή μας αποσκοπεί στην ανάδειξη της παιδαγωγικής σπουδαιότητας εφορμογής της παραπάνω μεθόδου σε τμήμα εκπαίδευσης ενηλίκων της ειδικότητας Θρησκευτικού και Προσκυνηματικού Τουρισμού σε κάποιο Δ.Ι.Ε.Κ της Θεσσαλονίκης. Πιο συγκεκριμένα, επικεντρωνόμαστε στην απόπειρα διδασκαλίας της διδακτικής ενότητας «Ναοδομία – Αγιογραφία», στα πλαίσια των μαθημάτων «στοιχεία χριστιανικής αρχαιολογίας» και «θρησκευτικά μνημεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό». Αποδεικνύουμε ότι οι ενήλικοι μαθητές, με δεδομένο ότι επί του συγκεκριμένου θέματος έχουν ήδη, εμπεδωμένες προσλαμβάνουσες παραστάσεις, οι οποίες απορρέουν από την προγενέστερη αλληλεπίδρασή τους με το υφιστάμενο κοινωνικό και κυρίως πολιτισμικό περιβάλλον, η επιλογή της μεθόδου του καταιγισμού ιδεών θεωρείται συμβατή με την εμπέδωση των προσφερόμενων διδακτικών αγαθών και γι’ αυτόν τον λόγο προτείνεται ανεπιφύλακτα.

 

Λέξεις κλειδιά: Nαοδομία, αρχιτεκτονική, εικονοφραφία, ναός, προπαρασκευή, ελεύθερη έκφραση, αυτενέργεια, αξιολόγηση, ομαδοποίηση, διευκολυντής, εμψυχωτής, ανάληψη ρόλων, ομαδοσυνεργατική μέθοδος.

 

Abstract: Today it is widely admitted among educational circles that educator’s ability to take advantage of the brainstorming method during the educational process of knowledge consolidation, in formal as well as in non-formal type of education, constitutes an extremely useful educational tool (3). This technique comes from the constructivism teaching approach (4), according to which student can’t be regarded as ‘tabula rasa’, when introduced to new content issues. Instead he has formed some knowledge, skills and attitudes, which have been developed from his interaction with physical and socio-cultural environment. These pre-existing ideas can interact with taught material, which will establish through learning process new knowledge, capable of modifying the original scheme entirely or to some extent.  Our presentation aims to highlight the importance of brainstorming method mentioned above, as it is implemented in an adult education department of Religious and pilgrimage tourism located somewhere around Thessaloniki (Public Institute of Professional Education). In particular, we make an attempt to present a module on “Church Architecture- Iconography”, in relation to “aspects of Christian archeology” and “religious monuments in Greece and abroad” courses. We will prove that adult students, given that they have already integrated similar perceptions on this issue, stemming from their previous interaction with the existing social and primarily cultural environment, the choice of brainstorming method is considered to be absolutely compatible with the consolidation of teaching material presented by educators and for this reason is highly recommended.

 

Εισαγωγή: Είναι  πράγματι, γεγονός, ότι η σύζευξη θρησκευτικής λατρείας και τέχνης, όπως αποτυπώνεται στους βυζαντινούς ναούς που κοσμούν την πόλη της Θεσσαλονίκης, καθιστά σχεδόν βέβαιο το γεγονός ότι οι περισσότεροι από τους ενήλικους καταρτιζόμενους έχουν επισκεφτεί κάποιον τέτοιο ναό για να υλοποιήσουν έμπρακτα τις ανάγκες της θρησκευτικής τους ζωής. Η συμμετοχή τους σε κάποιο εκ των μυστηρίων της Εκκλησίας σε έναν τέτοιο ναό πιθανόν να τους έδωσε την ευκαιρία αφενός μεν να περιηγηθούν εντός του ναού, αφετέρου δε να καταστούν αποδέκτες της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής ταυτότητας και των εικονογραφικών παραστάσεών του (5).

Κατά συνέπεια, τα παιδαγωγικά οφέλη που απορρέουν από ενδεχόμενη αξιοποίηση της μεθόδου του καταιγισμού των ιδεών στην προκειμένη περίπτωση είναι προφανή. Η παιδαγωγική εφαρμογή της, ειδικά κατά την έναρξη του μαθήματος, μπορεί να ανακαλέσει τις προϋπάρχουσες αυτές προσλαμβάνουσες πολιτιστικές παραστάσεις, οι οποίες για τους παραπάνω λόγους είναι ισχυρά ριζωμένες στο υποσυνείδητο των καταρτιζόμενων. Αυτές, μολονότι μπορεί να μην συμπίπτουν οπωσδήποτε με τις επιστημονικά αποδεκτές απόψεις επί του θέματος ή τυγχάνουν ανεπίγνωστης πρόσληψης από τους καταρτιζόμενους, όταν καταστούν αντικείμενο της διδακτικής διαδικασίας, θα συγκροτήσουν διά της διαδικασίας της αλληλεπίδρασης παλαιού και νέου τη νέα επιγνωσμένη και συνειδητή γνώση.

Η διαστρωμάτωση της διδακτέας ύλης σε τέσσερα στάδια, όπως αυτά εκτίθενται παρακάτω, προϋποθέτει και συνεπάγεται την ανάληψη συγκεκριμένων διδακτικών ενεργειών εκ μέρους του εκπαιδευτή ενηλίκων, οι οποίες εν πολλοίς εδράζονται στη μεθοδολογία του καταιγισμού των ιδεών, στην υλοποίηση της οποίας ενθαρρύνουν και αποσκοπούν. Τα στάδια μιας τέτοιας διαδικασίας, στο πλαίσιο του παρακάτω προτεινόμενου διδακτικού σεναρίου, θα έχουν ως εξής:

Διδακτικό σενάριο – τα τέσσερα στάδια:

Στάδιο 1ο: Οι καταρτιζόμενοι εισέρχονται στο εργαστήριο πληροφορικής και προετοιμάζονται από τον εκπαιδευτή γι’ αυτό που θα ακολουθήσει. Τους ανακοινώνεται ότι θα παρακολουθήσουν κάποια slides με τη βοήθεια του προτζέκτορα, τα οποία καλούνται να παρακολουθήσουν με προσοχή, χωρίς όμως καμιά αίσθηση διδακτικής πίεσης. Ο εκπαιδευτής φροντίζει να εξηγήσει επαρκώς όλες τις επιμέρους λεπτομέρειες της διαδικασίας που θα ακολουθήσει. Στο πλαίσιο της βιωματικής προπαρασκευής που εξελίσσεται οι μαθητές προϊδεάζονται για τη διαδικασία που θα λάβει χώρα. Προετοιμάζονται ότι θα στη συνέχεια της διαδικασίας θα τους ζητηθεί να τοποθετηθούν σύντομα επί των εικόνων που θα παρακολουθήσουν και θα κληθούν να εκφράσουν τις σκέψεις, τα συναισθήματά τους και ό,τι άλλο επιθυμούν να εκφράσουν σχετικά μ’ αυτό που θα παρακολουθήσουν.

Ο εκπαιδευτής οφείλει, στα πλαίσια αυτής της φάσης, να αποφορτίσει ψυχολογικά τους σπουδαστές του και να τους καταστήσει ενήμερους της διδακτικής διαδικασίας. Ενδεχόμενα συναισθήματα άγχους ή έντασης, τα οποία μπορεί να προκαλέσει ο φόβος τους ότι θα ακολουθήσει ένα είδος εξέτασης, πρέπει παιδαγωγικά να αντιμετωπιστούν και να εξουδετερωθούν, διότι διαφορετικά μπορεί να λειτουργήσουν ανασταλτικά της συνολικής διαδικασίας. Στην επίτευξη αυτού του στόχου αποφασιστική σημασία διαδραματίζει η μη λεκτική επικοινωνία του εκπαιδευτή με τους καταρτιζόμενους, διά της οποίας μπορεί να επιτευχθεί η μεταβίβαση του σημαινόμενου και οι ίδιοι να αισθανθούν άνετα στο εκπαιδευτικό περιβάλλον (6). Ταυτόχρονα επιτυγχάνεται η προπαρασκευή της διαδικασίας. Είναι εξίσου, σημαντικό να εμπεδωθεί εκ μέρους των καταρτιζόμενων η δυνατότητά τους να εκφράσουν ελεύθερα την οποιαδήποτε άποψη και σκέψη ή οποιοδήποτε συναίσθημά τους, έξω από κάθε περιορισμό, ο οποίος, αν τελικά επικρατήσει, μπορεί να αναστείλει όχι μόνο την επιτυχή εφαρμογή της συγκεκριμένης διδακτικής μεθόδου του καταιγισμού ιδεών αλλά και την εν γένει επιθυμία δημιουργικής έκφρασής τους. Πρέπει τέλος, να πειστούν ότι οι απόψεις των συνσπουδαστών τους συμπαρατίθενται με τις δικές τους και δεν κρίνονται ούτε αξιολογούνται (7).

Στάδιο 2ο:  Τα slides είναι ποικίλης θεματολογίας, πάντοτε βέβαια, εστιασμένα σε παραστάσεις ναοδομικού και αγιογραφικού περιεχομένου. Όπως αποδεικνύεται από μια σύντομη έρευνα, το διαδίκτυο βρίθει από πλούσιο εικονογραφικό υλικό, το οποίο οφείλουμε να αναδείξουμε με μια απλή αναζήτηση στο google. Προβάλλονται εικόνες από το ναό της του Θεού Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη (8), καθώς και μια πληθώρα άλλων παλαιοχριστιανικών ναών της Θεσσαλονίκης, όπως του ναού της Αγίας Σοφίας (9), του ναού του Αγίου Δημητρίου (10), του ναού της Παναγίας Αχειροποιήτου (11), της Παναγίας Χαλκέων (12), της Ροτόντα (13), των αγίων Αποστόλων (14), του αγίου Νικολάου του Ορφανού (15), του ναού της Ιεράς Μονής Βλατάδων (16), της αγίας Αικατερίνης στην Άνω Πόλη (17) και άλλων. Φροντίζουμε να συμπεριλάβουμε στα προβαλλόμενα slides εικόνες ναών που αντιστοιχούν σε όλους τους αρχιτεκτονικούς ρυθμούς της βυζαντινής ναοδομίας, χωρίς βέβαια, να αποκαλύψουμε τίποτα παραπάνω σ’ αυτήν τη φάση, στους σπουδαστές που παρακολουθούν. Καθίσταται βέβαια, προφανές ότι άλλοι ναοί αποκαλύπτουν τον ρυθμό της απλής βασιλικής, άλλοι τον ρυθμό της βασιλικής με τρούλο, άλλοι τον περίκεντρο και άλλοι τον βυζαντινό εγγεγραμμένο σε τετράγωνο (18).

Μεριμνούμε ώστε οι εικόνες να αποδίδουν τις εικόνες του ναού  περιμετρικά και με σαφήνεια. Καλό θα ήταν οι εικόνες να προβάλλουν όχι μόνο την εξωτερική κάτοψη του ναού, αλλά και την εσωτερική. Επίσης, θα ήταν σκόπιμο οι εικόνες να προβάλλονται κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να υπάρχει διαδοχή διαφορετικών ναοδομικών μοντέλων κάθε φορά και ως εκ τούτου, να δημιουργούν την υπόνοια στον παρακολουθούντα σπουδαστή. Η χρήση βοηθητικών συμβόλων επί της εικόνας, όπως της διακεκομμένης γραμμής, τα οποία θα τονίζουν με έμφαση το ορθογώνιο ή το τετράγωνο σχήμα της εικόνας του ναού που προβάλλεται, θα συμβάλλει στην πιο εύκολη ανάκληση ανάλογων παραστάσεων ναών από το υποσυνείδητο του σπουδαστή και θα ενισχύσουν τις υποψίες του για την υφιστάμενη ναοδομική διαφορετικότητα. Ας μην ξεχνάμε ότι το ορθογώνιο σχήμα είναι ενδεικτικό του ναοδομικού ρυθμού της βασιλικής, ενώ το τετράγωνο ενδεικτικό του σταυροειδούς εγγεγραμμένου σε τετράγωνο.

Όταν ολοκληρωθεί η προβολή slides ναοδομικού περιεχομένου, ο εκπαιδευτής προχωρά στην προβολή slides εικονογραφικών παραστάσεων διαφόρων ναών. Και σ’ αυτήν την περίπτωση επιλέγεται η οδός της ποικιλίας στην παράθεση εικόνων, τόσο ως προς το είδος, όσο και ως προς το περιεχόμενο. Προβάλλονται νωπογραφίες, ψηφιδωτά, τοιχογραφίες και φορητές εικόνες. Επίσης, προβάλλονται εικόνες από την αρχέγονη ιστορία της Εκκλησίας των πρώτων μεταχριστιανικών χρόνων όπως του ιχθύος, του αμνού, της άγκυρας, της αμπέλου, της νηός, του περιστεριού και άλλων (19). Έχει ιδιαίτερη σπουδαιότητα για τη συνέχεια της διαδικασίας η παράθεση εικόνων από όλους τους τομείς ενός ναού, ώστε να δίδεται η ευκαιρία περαιτέρω επεξεργασίας όλων των εικονογραφικών κύκλων που τον κοσμούν. Επιλέγεται για παράδειγμα, η εικόνα του Χριστού στον νάρθηκα του ναού, που κρατά το Ευαγγέλιο ανοιχτό και ευλογεί, η εικόνα του Χριστού παντοκράτορα στον τρούλο, οι εικόνες των τεσσάρων Ευαγγελιστών που εμφανίζονται στα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα που στηρίζουν τον θόλο ή η εικόνα της Πλατυτέρας των Ουρανών, στην κόγχη του Ιερού. Σημειώνουμε ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση, η προβολή των εικόνων ομαδοποιείται κατά κύκλο.

Έτσι, αφού παραθέσουμε εικόνες του δογματικού κύκλου, προχωρούμε την παράθεση εικόνων από τον λειτουργικό και ιστορικό κύκλο. Εδώ ανήκουν εικονογραφικές παραστάσεις από το Ιερό Βήμα. Η εικόνα της κοινωνίας των Αποστόλων από τον Χριστό, του πάσχοντος Χριστού με τα σύμβολα του Πάθους στην Πρόθεση ή άλλες παραστάσεις από την Παλαιά Διαθήκη και τις εμφανίσεις του Χριστού μετά την Ανάστασή Του. Τέλος, προβάλλονται εικόνες του ιστορικού κύκλου, όπως εικόνες σχετικά με το Δωδεκάορτο ή σκηνές από τα γέννηση του Χριστού μέχρι την Ανάληψή Του.

Στη συνέχεια χρησιμοποιώντας τη μέθοδο του καταιγισμού των ιδεών (Brainstorming) ζητείται από τους μαθητές να εκφραστούν γι’ αυτό που παρακολούθησαν. Ο εκπαιδευτής σημειώνει όλες τις ιδέες στον πίνακα, αποφεύγοντας να υποδείξει τις δικές του ιδέες (20). Όταν η ροή ιδεών αρχίζει να φθίνει, πλησιάζει τους σπουδαστές, τους κοιτά και επαναλαμβάνει την ερώτηση  ενθαρρύνοντας  και  τους  πιο  διστακτικούς να εκφραστούν. Ας μην λησμονούμε ότι κατά την εξέλιξη της μεθόδου brainstorming οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις επηρεάζουν αποφασιστικά τη διαδικασία, με την οποία οικοδομείται η γνώση, οι αποδέκτες της οποίας συνδράμουν ενεργητικά στην οικοδόμησή της, μακριά από την αναγκαιότητα απαίτησης ειδικών γνώσεων από τους εκπαιδευόμενους ή διαμόρφωσης ενός καταπιεστικού παιδαγωγικού περιβάλλοντος που μοιραία συνθλίβει τη δημιουργικότητά τους. Η διαδικασία περατώνεται με την έκφραση συγχαρητηρίων στους καταρτιζόμενους για την ανταπόκρισή τους στην παραπάνω διαδικασία. H προσπάθεια του εκπαιδευτή να διαμορφώσει κλίμα εμπιστοσύνης, αλληλοϋποστήριξης και ενθάρρυνσης των προσπαθειών και της αυτενέργειας των εκπαιδευόμενων συνδράμει με έναν καίριο τρόπο στην ενίσχυση της ανακαλυπτικής και βιωματοκεντρικής μάθησής τους, που οφείλει να διέπει όχι μόνο την εφαρμογή ενός σεναρίου διδασκαλίας που βασίζεται στην αρχή του καταιγισμού ιδεών αλλά και όλο το πεδίο δράσεων της εκπαίδευσης ενηλίκων (21).

Στάδιο 3ο: Αφού καταγραφούν στον πίνακα λέξεις, οι οποίες προτάθηκαν από τους ίδιους τους σπουδαστές και αντικατοπτρίζουν τις σκέψεις, τις ιδέες και τα συναισθήματά τους για όσα είδαν και αισθάνθηκαν, ξεκινά η διαδικασία αξιολόγησης και ομαδοποίησής τους σύμφωνα με αντικειμενικά και αδιαμφισβήτητα κριτήρια ομαδοποίησης, τα οποία προτείνονται από τον υποφαινόμενο. Είναι γεγονός ότι στα πλαίσια της ως άνω περιγραφόμενης διαδικασίας προέκυψε μια πληθώρα απλών και ίσως και πιο σύνθετων λέξεων και όρων. Αναφέρουμε ενδεικτικά τους όρους Εκκλησία, εικόνα, Βυζάντιο, αγία Σοφία, Ιουστινιανός, ειρήνη, φως, περιστέρι, καράβι, άμπελος, Κυριακή της Ορθοδοξίας, τρούλος, ψηφιδωτά, Ορθοδοξία, Χριστός, απόστολοι, πρώτοι Χριστιανοί, τετράγωνος, ορθογώνιος, περιφορά, προσκύνηση, άγιοι, αγιότητα, ζωή του Χριστού, βάπτιση, γάμος, εικονομαχία, κατακόμβες, άγιος Δημήτριος, άγιος Νικόλαος Ορφανός, Αγία Σοφία, Παναγία, Ροτόντα και άλλες.

Ο εκπαιδευτής αναγράφει στον πίνακα κάποιους όρους, οι οποίοι, από τον τρόπο γραφής τους, καθίσταται προφανές ότι θα ηγηθούν αντίστοιχων θεματολογικών στηλών, στις οποίες θα καταταγούν τελικά, πολλές από τις λέξεις των σπουδαστών. Έτσι, στο πάνω μέρος του πίνακα αναγράφει τους όρους «ναοδομία» και «αγιογραφία». Κάτω από τον όρο ναοδομία αναγράφει τους όρους που σημαίνουν τους τέσσερις ρυθμούς της ναοδομίας: Πρόκειται για τους όρους «βασιλική», «βασιλική με τρούλο», «περίκεντρος» και «σταυροειδής εγγεγραμμένος σε τετράγωνο». Κατόπιν, κάτω από τον όρο αγιογραφία αναγράφει τέσσερις όρους. Ο πρώτος, «πρώτες εικόνες και συμβολικές παραστάσεις των Χριστιανών», παραπέμπει στο απώτατο παρελθόν της εκκλησιαστικής εικονογραφικής ιστορίας και οι άλλοι τρεις, «δογματικός κύκλος», «λειτουργικός κύκλος» και «εορτολογικός κύκλος», σημαίνουν τον τρόπο με τον οποίο τοποθετούνται οι εικόνες σε έναν σύγχρονο χριστιανικό ναό. Ήδη οι σπουδαστές έχουν καταστεί αποδέκτες του διδακτικού σεναρίου του μαθήματος, που σχετίζονται με την αναγκαιότητα να παρουσιαστούν οι ρυθμοί των ναών, τα μέρη τους, ο συμβολισμός τους, η θέση και η σημασία των εικόνων εντός του ορθοδόξου ναού και προφανώς, η συνειδητοποίηση της αξίας της βυζαντινής παράδοσης στη ναοδομία και αγιογραφία.

Η τάξη, με τη βοήθεια του εκπαιδευτή, που αναλαμβάνει διακριτικά τον ρόλο του διευκολυντή της διαδικασίας, μελετά και συζητά όλες τις λέξεις και ιδέες που είναι γραμμένες στον πίνακα. Άρχεται μια διαδικασία κατάταξης των λέξεων αυτών στις κατηγορίες που έχουν διαμορφωθεί και όπως ήδη ελέχθη, τέθηκαν επικεφαλής αντίστοιχων κατηγοριών. Στη διαδικασία χρησιμοποιούνται χρωματιστοί μαρκαδόροι. Για παράδεγμα, κάτω από τη λέξη «βασιλική» γράφονται με μπλε μαρκαδόρο οι λέξεις άγιος Δημήτριος, άγιος Νικόλαος Ορφανός και ορθογώνιος. Κάτω από τη λέξη «βασιλική με τρούλο» γράφονται με κόκκινο μαρκαδόρο οι λέξεις αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως, αγία Σοφία Θεσσαλονίκης και ορθογώνιος. Κάτω από τη λέξη «περίκεντρος» γράφεται με πράσινο μαρκαδόρο η λέξη Ροτόντα. Κάτω από τον όρο «σταυροειδής εγγεγραμμένος σε τετράγωνο» γράφονται με μωβ μαρκαδόρο οι λέξεις αγία Αικατερίνη άνω Πόλης, Μονή Βλατάδων και τετράγωνο. Κατ’ αντιστοιχία, κάτω από τον όρο «πρώτες εικόνες και συμβολικές παραστάσεις των Χριστιανών» τοποθετούνται με πορτοκαλί μαρκαδόρο οι λέξεις περιστέρι, καράβι, άμπελος, κατακόμβες και άλλες. Εντός της τάξης αναπτύσσεται μια δυναμική από παιδαγωγικής απόψεως διαδικασία και δίνονται ευκαιρίες και εναύσματα για να συζητηθεί η ορθότητα ταξινόμησης άλλων λέξεων ή όρων που προτάθηκαν στις παραπάνω κατηγορίες. Στo πλαίσιo της διαδικασίας, η συζήτηση γίνεται μεγαλόφωνα, προκειμένου να συμμετάσχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι σπουδαστές.

Στάδιο 4ο: Στο τελευταίο αυτό στάδιο της διαδικασίας ο εκπαιδευτής παρουσιάζει συνοπτικά με εισήγηση τα πιο βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Ορθόδοξης ναοδομίας και εικονογραφίας. Εξηγεί τους επιμέρους ναοδομικούς ρυθμούς, οι οποίοι άλλωστε προέκυψαν από τη διαδικασία και εξηγεί τον τρόπο, με τον οποίο είναι τοποθετημένες σήμερα οι εικόνες σε έναν ορθόδοξο ναό. Οι σπουδαστές χωρίζονται σε 4 ετερογενείς ομάδες των πέντε ατόμων, στις οποίες ανατίθενται μικρές εργασίες. Τα μέλη της πρώτης ομάδας αναλαμβάνουν να διερευνήσουν το θέμα «η γέννηση και οι ρυθμοί των ναών». Στα πλαίσια αυτού του θέματος καλούνται να  διερευνήσουν τους χώρους λατρείας των πρώτων χριστιανών και να περιγράψουν τα βασικά χαρακτηριστικά τους. Τα μέλη της δεύτερης ομάδας θα μελετήσουν την εξέλιξη της ναοδομίας. Τα μέλη της τρίτης ομάδας θα περιηγηθούν στο εσωτερικό ενός ναού και στη συνέχεια μέσω επιλεγμένου διαδικτυακού τόπου θα καταγράψουν το τι συμβολίζουν τα διάφορα μέρη του χριστιανικού βυζαντινού ναού. Τέλος, τα μέλη της τέταρτης ομάδας θα διερευνήσουν την εξέλιξη της εικονογραφίας και στη συνέχεια μέσα από επιλεγμένο διαδικτυακό τόπο θα περιγράψουν τους αγιογραφικούς κύκλους και τις παραστάσεις που περιλαμβάνει ο κάθε κύκλος. Mπορεί ακόμα να τους δοθεί η δυνατότητα να αναζητήσουν πληροφορίες από βιβλιογραφικές πηγές σχετικά με την τεχνική των εικόνων, τη θέση τους στην ιδιωτική λατρεία των χριστιανών, την τεχνοτροπία όσων εικόνων αναρτώνται σε τοίχους ή στο τέμπλο ναών, τα είδη των εικόνων (αμφοπρόσωπες, ανάγλυφες, ψηφιδωτές) και την ιστορική διαδρομή της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εικονογραφίας ανά τους αιώνες (22). Προφανώς, παρέχονται όλες οι απαραίτητες διευκρινίσεις και επιπρόσθετο βιβλιογραφικό υλικό, προκειμένου η διαδικασία να στεφθεί με επιτυχία. Τα μέλη της κάθε ομάδας αναλαμβάνουν την υποχρέωση να διερευνήσουν τα θέματα που τους ζητούνται, στη συνέχεια να συνθέσουν και τέλος να παρουσιάσουν στην ολομέλεια της τάξης τα ευρήματά τους. Το γεγονός ότι το διαδίκτυο βρίθει από οπτικοακουστικό υλικό σχετικού περιεχομένου, αποτελεί ένα συγκριτικό πλεονέκτημα που μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο από τον εκπαιδευτή, όσο και από τους καταρτιζόμενους διά της προβολής και σχολιασμού του (23).

Επιλογικά: Από όλα τα παραπάνω συνάγεται ότι η σωστή χρήση της διδακτικής μεθόδου του καταιγισμού των ιδεών μπορεί πράγματι, να συμβάλλει καίρια στην αξιοποίηση των προϋπαρχόντων παραστάσεων των καταρτιζομένων επί του γνωστικού αντικειμένου που παρουσιάσαμε και ταυτόχρονα, να συνδράμει αποφασιστικά στο γεφύρωμα αυτών των παραστάσεων με μια πιο συνειδητή και βιωμένη γνώση του. Ο καταιγισμός ιδεών προσδίδει ενεργητικό ρυθμό στην εκπαιδευτική διεργασία και βοηθά τους μαθητές να εκφράζονται ελεύθερα και αυθόρμητα (24). Η γνωστική συγκρότησή τους επί ενός απαιτητικού αντικειμένου, το οποίο σχετίζεται με πτυχές της βιωμένης θρησκευτικότητας και τη δυναμική του προσκυνηματικού τουρισμού, προϋποθέτει την επιτυχή ενεργοποίηση, ανάδειξη και ανάκληση όλων των βιωμάτων που βρίσκονται συσσωρευμένα στο συνειδητό και υποσυνείδητό τους. Και όταν μάλιστα, η εκπαιδευτική προσέγγιση αφορά σε θέματα πολιτισμού, στις εκφάνσεις του οποίου τα υποκείμενα της κοινωνίας οφείλουν να μετέχουν όχι θεωρητικά αλλά εμπειρικά και βιωματοκεντρικά (25), τότε παιδαγωγικές αρχές όπως η ελεύθερη έκφραση, η κριτική σκέψη, η δημιουργική φαντασία, η παραγωγική συνεργασία, η εποικοδομητική αλληλεπίδραση και η κατάθεση εύστοχων κρίσεων, με φιλελεύθερο και ειλικρινές πνεύμα, συμβάλλει θεαματικά στην επίτευξη των παραπάνω παιδαγωγικών στόχων.

Παρόλ’ αυτά, καθίσταται προφανές, ότι καμία διδακτική μέθοδος δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά, όταν χρησιμοποιείται μονοδιάστατα και μακράν του συνδυασμού της και με άλλες διδακτικές μεθόδους, που υπόσχονται τα δικά τους παιδαγωγικά οφέλη. Γι’ αυτό από την παράθεση της παραπάνω διαδικασίας κατέστη σαφές ότι, μολονότι προτείνεται η θεωρία των τεσσάρων σταδίων της διδακτικής μεθόδου του καταιγισμού των ιδεών, στην πράξη η μέθοδος αυτή ενεργοποιεί ταυτόχρονα και μια ομαδοσυνεργατική προσέγγιση της γνώσης. Η ομαδοσυνεργατική μέθοδος εργασίας των εκπαιδευομένων, η οποία αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της εκπαίδευσης ενηλίκων, ενθαρρύνει ακόμα περισσότερο την ενεργή συμμετοχή τους στην πρόσκτηση των παρεχόμενων διδακτικών αγαθών, στην οποία άλλωστε, στοχεύει και η μέθοδος του καταιγισμού των ιδεών. Η θετική αλληλεξάρτηση των εκπαιδευομένων και η παρωθητική αλληλεπικοινωνία τους διασφαλίζει την αποτελεσματική αλληλοβοήθειά τους για την επίλυση των προβλημάτων που ανακύπτουν κατά τη διαδικασία της διδακτικής διαδικασίας. Η κοινή προσπάθειά τους στον τρόπο επεξεργασίας του υλικού εγγυάται ανεπιφύλακτα τη συνεχή ανατροφοδότηση των πληροφοριών που άπτονται των παρατιθέμενων διδακτικών αγαθών και συνδράμει αποφασιστικά στην καίρια ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας και διαλεκτικής αντιπαράθεσης που μοιραία προωθεί η συλλογική δράση. Η ανάληψη ρόλων, αρμοδιοτήτων και ευθυνών από τα μέλη των ομάδων οδηγεί σε συλλογική αυτορύθμιση και διεύρυνση της διαδικασίας της κοινωνικοποίησης (26).

Και όλα αυτά υλοποιούνται προφανώς ως αποτέλεσμα μιας στοχευμένης διδακτικής στρατηγικής, με σαφείς και ξεκάθαρους διδακτικούς στόχους. Ο εκπαιδευτής, αναλαμβάνοντας τους ρόλους του εμψυχωτή (27), του καθοδηγητή και του συντονιστή των ομάδων συνδράμει αποφασιστικά στην παροχή πολύτιμης βοήθειας στους σπουδαστές, ώστε αυτοί να γίνουν με έναν ενεργητικό τρόπο φορείς της μάθησής τους. Γι’ αυτό και θεωρούμε ότι το υποθετικό σενάριο διδασκαλίας που παρουσιάσαμε παραπάνω και βασίζεται στην εφαρμογή της διδακτικής αρχής του «brainstorming» μπορεί πράγματι, κατά την προσέγγισή μας, να καταστεί ένα πιθανό και ενδεχόμενο σενάριο διδακτικής προσέγγισης.

Σημειώσεις τέλους

1.Πατέρας της μεθόδου του καταιγισμού ιδεών υπήρξε ο Alex Osborn, ο οποίος υποστήριξε ότι οι ομάδες μπορούν να διπλασιάσουν τη δημιουργική τους απόδοση χρησιμοποιώντας την παραπάνω μέθοδο. Βλ. σχ. Osborn, A.F. (1963) Applied imagination: Principles and procedures of creative problem solving (Third Revised Edition). New York, NY: Charles Scribner’s Sons.

  1. H θεωρία του κονστρουκτιβισμού έχει εμπνευστεί από τη θεωρία του Piage, η οποία εν συνεχεία εξελίχτηκε από τους Vygotsky και Bruner. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή το παιδί συμμετέχει ενεργά στην οικοδόμηση και θεμελίωση της γνώσης του για την πραγματικότητα διά των εμπειριών του. Βλ. σχ. Johnston J., Nahmad-Williams, L. (2009). Early childhood studies. Essex: Pearson education Limited, σ. 123.

3.Alex Osborn is considered to be the father of the method of brainstorming. He argued that teams can double their creative output by taking advantage of the method mentioned above Osborn: A.F. (1963) Applied imagination: Principles and procedures of creative problem solving (Third Revised Edition). New York, NY: Charles Scribner’s Sons.

4.Theory of constructivism has been inspired by the theory of Piage, which subsequently developed by Vygotsky and Bruner. According to this theory children actively participate in building and consolidation of knowledge about reality through their experience: Johnston J., Nahmad-Williams, L. (2009). Early childhood studies. Essex: Pearson education Limited, p. 123.

5.Αυτό συναρτάται και με το γεγονός ότι σύμφωνα με έρευνες, παρατηρείται συνεχή αύξηση των επισκεπτών – τουριστών, οι οποίοι ενδιαφέρονται και επισκέπτονται χριστιανικά μνημεία της βυζαντινής Θεσσαλονίκης. Βλ. σχ. Νταλιάρης, Γ. (2014). Αυξάνονται και πληθύνονται οι τουρίστες για τα χριστιανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.vimaorthodoxias.gr/thriskeftikos-tourismos/τα-χριστιανικά-μνημεία-ενισχύουν-την/ (28/11/2016). Αναλόγως υψηλά είναι σύμφωνα με αντίστοιχες έρευνες και τα ποσοστά των επισκεπτών που επισκέπτονται το μουσείο βυζαντινού πολιτισμού Θεσσαλονίκης. Βλ. σχ. Λυκόγιαννη, Μ. (2016). Διερεύνηση του θέματος «Πολιτιστική Εγνατία»: Επισκεψιμότητα και εισπράξεις στα μουσεία και τους αρχαιολογικούς χώρους στη ζώνη επιρροής της Εγνατία Οδού. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://observatory.egnatia.gr/reports/2016/WP_mouseia_arx.xoroi_2016.pdf, σσ. 6-7 (29/11/2016).

  1. Σύμφωνα με έρευνες, κάθε συμπεριφορά, πέραν των λέξεων, θεωρείται επικοινωνιακή και περιλαμβάνει τόσο τις αντανακλαστικές αντιδράσεις όσο και τις μη σκόπιμες μη λεκτικές συμπεριφορές. Φαίνεται ότι είναι δυνατόν να αποφύγουμε την επικοινωνία μέσω λέξεων, αλλά μας είναι αδύνατο να αποφύγουμε τη μη λεκτική επικοινωνία.: Μέλλον, Ρ.(2002). Το πρόβληµα της πρόθεσης στον ορισµό της µη λεκτικής επικοινωνίας. Πολεµικός Ν. & Κοντάκος Α. (επιµ.), Μη λεκτική επικοινωνία, Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
  2. Jarvis, P. (2010). Adult education and lifelong learning. Theory and practice. New York: Routledge. σ. 157.
  3. http://www.weebly.com/uploads/7/0/6/8/7068388/4759813_orig.jpg,

http://1.bp.blogspot.com/-g05Zmt9agdg/UokQEfTOrrI/AAAAAAAAEW0/HtRr4x4zTx8/s1600/agiasofia.jpg, http://ayasofyamuzesi.gov.tr/sites/default/files/2_3.png.     9. http://l7.alamy.com/zooms/0316f6c801d643d8a5333cd0e1f3f189/inside-the-church-hagia-sophia-in-thessaloniki-macedonia-greece-c500wc.jpg,

http://c8.alamy.com/comp/D7D34T/inside-the-church-hagia-sophia-in-thessaloniki-macedonia-greece-D7D34T.jpg, http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/ARCH396/Didaktiko%20yliko/pk008.jpg,

http://www.e-yliko.gr/images/istoria/icons/files/images/agsofThess.JPG.

  1. http://www.typosthes.gr/files/1/2015/10/25/άγιος-δημήτριος.jpg,

http://4.bp.blogspot.com/-or 4TY4SeC8/UIpULmREqEI/AAAAAAAAMN0/QW7ux6DRcgk/s1600/agdim.jpg, http://1.bp.blogspot.com/-Pug_AOoU6Rc/UiJGJ8Fz8II/AAAAAAAADI8/8T39oSHBHeA/s1600/8.jpg.

11.http://histoirehistoire.weebly.com/uploads/1/0/8/5/10851769/5258832_orig.jpg, http://dim-gallik.kil.sch.gr/wp-content/uploads/2014/11/ΒΥΖ.-ΝΑΟΙ-ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ-ΑΧΕΙΡΟΠΟΙΗΤΟΣ.jpg.

  1. http://www.mytraveler.gr/photo/en/4102571/dost71_4/Churches-and-Monasteries-Thessaloniki/Panagia-ton-Chalkeon.jpg,
  2. http://www.lifo.gr/uploads/image/926002/rotonda-thess.jpg

14.http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/ARCH396/Didaktiko%20yliko/pk112.jpg,  http://thessaloniki4all.gr/sites/default/files/styles/custom_slider/public/crops/330-Agioi%20Apostoloi-03resized.jpg?itok=fErZGxxg,

  1. http://cultour.damt.gov.gr/upload_pictures/1224484883_209_min_image082.jpg

16.https://i.ytimg.com/vi/986Y3LqACaM/maxresdefault.jpg, http://www.religiousgreece.gr/image/journal/article?img_id=367352&t=1446104777097&width=940

  1. http://www.gamosportal.gr/phpthumb/phpThumb.php?src=../data/media/44/Ag_Aikaterini_1.jpg.
  2. Ο εκπαιδευτής οφείλει να μελετήσει τη βιβλιογραφία και να αποσαφηνίσει τα διακριτά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κάθε αρχιτεκτονικού ρυθμού, στη γνώση των οποίων εκ των εκπαιδευομένων στοχεύει τελικά η διδασκαλία του. Παραθέτουμε ενδεικτική βιβλιογραφία: Καλοκύρης Δ. Κ., (1993). Εισαγωγή εις την Χριστιανικήν και βυζαντινήν αρχαιολογία. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, Krautheimer, R. (1998). Παλαιοχριστιανική και βυζαντινή αρχιτεκτονική (μτφ. Φανή Μαλλούχου-Τούφανο). Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Μιχελής, Π. (1946). Αισθητική θεώρηση της βυζαντινής τέχνης. Αθήνα.
  3. Χαραλαμπίδης, Κ. (1990). Συμβολικές παραστάσεις της ειρήνης και της ελπίδας στην παλαιοχριστιανική τέχνη της Δύσης. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, σσ. 36-84, 120-147, 172-267.
  4. Βασάλα, Π. και Φλογαῒτη , Ε. (2002). Ο καταιγισμός ιδεών ως διδακτική τεχνική για την προσέγγιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Πρακτικά 1ου Περιβαλλοντικού Συνεδρίου Μακεδονίας, 1-4 Μαρτίου 2002, Θεσσαλονίκη.
  5. Βασική αποστολή του δασκάλου στην ανακαλυπτική μάθηση είναι να βοηθήσει και να ενθαρρύνει τους μαθητές του να ανακαλύψουν μόνοι τους τις έννοιες. To είδος αυτής της μάθησης απαιτεί τη δημιουργική εμπλοκή του εκπαιδευτή, ο οποίος, μολονότι δεν παρέχει «έτοιμη τροφή» στους μαθητές του, δίδει τις απαραίτητες κατευθύνσεις και οργανώνει τις απαραίτητες μαθησιακές δραστηριότητες, στις οποίες οι εκπαιδευόμενοι αναζητούν, χειρίζονται, εξερευνούν και διερευνούν: Shunk, H. D. (2010). Θεωρίες Μάθησης. Μια εκπαιδευτική προσέγγιση. Αθήνα: Μεταίχμιο
  6. Βοκοτόπουλος, Π. (1995). Ελληνική τέχνη. Βυζαντινές εικόνες. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.
  7. Ενδεικτικά παραθέτουμε τους παρακάτω διαθέσιμους δικτυακούς τόπους: α) Για τη βυζαντινή αρχιτεκτονική: http://www.byzantineathens.com/alpharhochiiotatauepsilonkappatauomicronnuiotakappaomicroniota-rhoupsilonthetamuomicroniota-nualphaomeganu.html,

https://www.youtube.com/watch?v=SA8maP2Q3XM, https://www.youtube.com/watch?v=q5OjpdPv5C0, http://histoirehistoire.weebly.com/arhochiiotatauepsilonkappatauomicronnuiotakappaomicron943-tau973piomicroniota-nualpha974nu.htmlhttps://www.academia.edu/5040674/Βυζαντινή_ναοδομία και β) για τη βυζαντινή εικονογραφία: https://www.youtube.com/watch?v= HCx Cwccz7cg.

  1. Jarvis, P. (1995). Theory and practice. London: Routledge, σ. 123.
  2. «Ετυμολογικά ο πολιτισμός προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη πολίτης. Θα λέγαμε μάλιστα ότι πολιτισμός ήταν η συμπεριφορά του πολίτη μέσα στο περιβάλλον της πόλης ως μορφής κοινωνικής ζωής….»: Βαρτζιώτη, Ο. (2005). Η λέξη πολιτισμός και η σημασία της. Ελληνικά, 55, 2, σ. 26.
  3. Ματσαγγούρας, Η. (2000). Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία: «Γιατί;», «Πώς», «Πότε» και «για Ποιους». Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://users.sch.gr/kliapis/matsF.pdf (20/11/2016).
  4. Ο Κόκκος μας δίνει μια πρακτική προσέγγιση της λειτουργίας του εμψυχωτή αναφέροντας ότι: «εμψύχωση είναι η ανάπτυξη της δημιουργικής έκφρασης και των δεξιοτήτων μέσα από σχέσεις που βασίζονται στη συνεργατικότητα, την πρωτοβουλία και την αμοιβαία εμπιστοσύνη. Εμψύχωση είναι ακόμη η κινητοποίηση μιας ομάδας προς την κατεύθυνση ενός στόχου, η προσέγγιση του οποίου σηματοδοτεί την ενεργητική παρουσία της ομάδας στην κοινωνία»: Κόκκος, Α. (2003). Ο μετασχηματισμός των στάσεων και ο ρόλος του εμψυχωτή. στο Βεργίδης Δ. (επιμ.). Εκπαίδευση Ενηλίκων: συμβολή στην εξειδίκευση στελεχών και εκπαιδευτών. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σ. 212.

 

 

Βιβλιογραφία

Βοκοτόπουλος, Π. (1995). Ελληνική τέχνη. Βυζαντινές εικόνες. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

 

Βαρτζιώτη, Ο. (2005). Η λέξη πολιτισμός και η σημασία της. Ελληνικά, 55, 2.

 

Βασάλα, Π. και Φλογαΐτη , Ε. (2002).  Ο καταιγισμός ιδεών ως διδακτική τεχνική για την προσέγγιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Πρακτικά 1ου Περιβαλλοντικού Συνεδρίου Μακεδονίας, 1-4 Μαρτίου 2002, Θεσσαλονίκη.

 

Καλοκύρης Δ. Κ., (1993). Εισαγωγή εις την Χριστιανικήν και βυζαντινήν αρχαιολογία. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά.

 

Κόκκος, Α. (2003). Ο μετασχηματισμός των στάσεων και ο ρόλος του εμψυχωτή. στο Βεργίδης Δ. (επιμ.). Εκπαίδευση Ενηλίκων: συμβολή στην εξειδίκευση στελεχών και εκπαιδευτών. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Λυκόγιαννη, Μ. (2016). Διερεύνηση του θέματος «Πολιτιστική Εγνατία»: Επισκεψιμότητα και εισπράξεις στα μουσεία και τους αρχαιολογικούς χώρους στη ζώνη επιρροής της Εγνατία Οδού. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://observatory.egnatia.gr/reports/2016/WP_mouseia_arx.xoroi_2016.pdf (29/11/2016).

 

Ματσαγγούρας, Η. (2000). Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία: «Γιατί;», «Πώς», «Πότε» και «για Ποιους». Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://users.sch.gr/kliapis/matsF.pdf (20/11/2016).

 

Μέλλον, Ρ.(2002). Το πρόβληµα της πρόθεσης στον ορισµό της µη λεκτικής επικοινωνίας. Πολεµικός Ν. & Κοντάκος Α. (επιµ.), Μη λεκτική επικοινωνία, Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.

 

Μιχελής, Π. (1946). Αισθητική θεώρηση της βυζαντινής τέχνης. Αθήνα.

 

Νταλιάρης, Γ. (2014). Αυξάνονται και πληθύνονται οι τουρίστες για τα χριστιανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.vimaorthodoxias.gr/thriskeftikos-tourismos/τα-χριστιανικά-μνημεία-ενισχύουν-την/ (28/11/2016).

 

Χαραλαμπίδης, Κ. (1990). Συμβολικές παραστάσεις της ειρήνης και της ελπίδας στην παλαιοχριστιανική τέχνης της Δύσης. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά.

 

Jarvis, P. (2010). Adult education and lifelong learning. Theory and practice. New York: Routledge.

Jarvis, P. (1995). Theory and practice. London: Routledge.

Johnston J., Nahmad-Williams, L. (2009). Early childhood studies. Essex: Pearson education Limited.

 

Krautheimer, R. (1998). Παλαιοχριστιανική και βυζαντινή αρχιτεκτονική (μτφ. Φανή Μαλλούχου-Τούφανο). Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.

 

 

Osborn, A.F. (1963) Applied imagination: Principles and procedures of creative problem  solving (Third    Revised Edition). New York, NY: Charles Scribner’s Sons.

 

Shunk, H. D. (2010). Θεωρίες Μάθησης. Μια εκπαιδευτική προσέγγιση. Αθήνα: Μεταίχμιο.