Αυτοαξιολόγηση Σχολικής Μονάδας μέσα από την Επιστημονική Προσέγγιση: Μια μελέτη περίπτωσης σε Δημοτικό Σχολείο

Δρ. Γεωργία Πασιαρδή, Διευθύντρια, Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού, Κύπρος

 

Περίληψη

Η αυτοαξιολόγηση της σχολικής μονάδας αποτελεί ένα συλλογικό εγχείρημα που αναπτύσσεται εντός της σχολικής μονάδας και διαπερνά τα όρια των τάξεων και των γνωστικών αντικειμένων. Επιδιώκει τη συλλογή πληροφοριών από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και καλύπτει βασικούς τομείς της σχολική ζωής. Ουσιαστικά συνιστά ένα μέσο βελτίωσης της σχολικής μονάδας και παράλληλα προώθησης της επαγγελματικής αλλά και προσωπικής ανάπτυξης των εκπαιδευτικών. Συγκεκριμένα, μέσα από την εκπαιδευτική καθημερινότητα μιας τέτοιας πρωτοβουλίας, οι εκπαιδευτικοί βλέπουν τους εαυτούς τους ως δια βίου μαθητές, συμπεριφέρονται ως μαθητές, διερευνούν με τους συναδέλφους και τους μαθητές τους και αναπτύσσουν μια αμφίδρομη, διαλεκτική και δυναμική σχέση με αυτούς όπου ο ένας μαθαίνει από τον άλλο.

Εισαγωγή

Τα τελευταία χρόνια στο χώρο της εκπαίδευσης όλο και περισσότερες χώρες συνειδητοποιούν τη μεγάλη σημασία και τα οφέλη που μπορεί να προκύψουν από την αυτοαξιολόγηση της σχολικής μονάδας η οποία συμβάλλει στην αναβάθμιση και στην ποιοτική μεταμόρφωση του σχολείου.

Η αυτοαξιολόγηση ως δραστηριότητα αναφέρεται στην προσπάθεια βελτίωσης ενός τομέα της σχολικής πραγματικότητας με πλήρη και ουσιαστική συμμετοχή όλων των μελών κάτι που θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για την εφαρμογή ενός τέτοιου προγράμματος. Με άλλα λόγια, κατά τη διαδικασία της αυτοαξιολόγησης το έμψυχο δυναμικό του σχολείου (εκπαιδευτικοί, μαθητές, γονείς) παρακολουθεί γενικές τάσεις, συλλέγει πληροφορίες και μέσα από συζήτηση, αναζήτηση και αναστοχασμό για την ποιότητα του έργου που επιτελείται, ανακαλύπτει τι δεν πάει καλά στο σχολείο με σκοπό να εργαστούν όλοι για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητάς του (Kyriakides & Campbell, 2004). Σ’ αυτήν την προσπάθεια το κάθε σχολείο αξιοποιεί τα κατάλληλα κάθε φορά εργαλεία, πρακτικές και στρατηγικές που τίθενται στη διάθεσή του.

Παρά το γεγονός ότι στο κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα, δεν παρατηρείται η συστηματική ανάπτυξη και εισαγωγή τέτοιων προγραμμάτων αυτοαξιολόγησης, αρκετές σχολικές μονάδες έχουν πεισθεί για την ανάγκη εισαγωγής τους. Έτσι προχωρούν με δική τους πρωτοβουλία σε πειραματικές εφαρμογές προγραμμάτων αυτοαξιολόγησης ακολουθώντας διάφορες προσεγγίσεις. Στη συνέχεια, θα παρουσιαστεί μια δραστηριότητα αυτοαξιολόγησης που διεξήχθη με επιστημονική προσέγγιση σε Δημοτικό Σχολείο της επαρχίας Λευκωσίας, θα εξηγηθεί το πλαίσιο που διαμορφώθηκε και οι διαδικασίες που υιοθετήθηκαν για την ανάπτυξη ενός σχεδίου αυτοαξιολόγησης πριν και κατά τη διάρκεια εφαρμογής του.

Διαδικασίες εφαρμογής ενός προγράμματος αυτοαξιολόγησης μέσα από επιστημονική προσέγγιση

Σύμφωνα με τον MacBeath (1999) η αυτοξιολόγηση είναι μία «εκ των έσω» διαδικασία της σχολικής μονάδας, που στόχο έχει να την βελτιώσει μέσω μιας συνεχόμενης διαδικασίας αυτοκριτικής. Αυτή τίθεται σε εφαρμογή από το σχολείο για το σχολείο και αποσκοπεί στη βελτίωση των αποτελεσμάτων του και των μαθησιακών επιτευγμάτων του.

Έτσι στην προκειμένη μελέτη περίπτωσης, η διεύθυνση, το προσωπικό, οι μαθητές και οι γονείς μίας σχολικής μονάδας που βρίσκεται σε αγροτική περιοχή, στην επαρχία Λευκωσίας, επιχείρησαν μέσα από επιστημονική προσέγγιση να συγκεντρώσουν πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα του δικού τους οργανισμού και να οριστεί η συγκεκριμένη περιοχή που κατά τη γνώμη των εμπλεκομένων χρειαζόταν βελτίωση. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε με εισήγηση της διευθύντριας σε συνεδρία προσωπικού κατά την οποία παρουσιάστηκε η παιδαγωγική αξία και συνεισφορά της αυτοαξιολόγησης στη βελτίωση της σχολικής μονάδας και των μελών της και αναλύθηκαν βασικά ζητήματα, αρχές, διαδικασίες και προϋποθέσεις εφαρμογής της.

Μετά την πρώτη ενημέρωση τέθηκε το πλαίσιο συζήτησης όπου το σύνολο των μελών της σχολικής μονάδας μέσα σε ένα ανοιχτό κλίμα, είχε τη δυνατότητα να αρχίσει να σκέφτεται κριτικά για το σκοπό και τις προτεραιότητες της σχολικής μονάδας και για το τι χρειάζεται να γίνει για σκοπούς βελτίωσης. Αφετηρία όλων των εμπλεκομένων ήταν μια σειρά ερωτήσεων που σχετίζονταν με τη λειτουργία του σχολείου και σ’ αυτήν την προσπάθεια καθοδηγήθηκαν από τον «κριτικό φίλο» του σχολείου (critical friend) και την ομάδα του. Αυτό είναι το πρόσωπο που, σύμφωνα με τον MacBeath (1999), δρα ως συντονιστής, ως υποστηρικτής της σχολικής μονάδας και με τις εξειδικευμένες γνώσεις του παρέχει συμβουλευτικό έργο ως προς το πού και πώς θα προχωρήσει η πρωτοβουλία βελτίωσης του σχολείου. Ακόμη σημαντικός είναι ο ρόλος του στην ανάπτυξη των κατάλληλων εργαλείων συλλογής και ανάλυσης δεδομένων.

Έτσι κατά την έναρξη της διαδικασίας αυτοαξιολόγησης, στη συγκεκριμένη σχολική μονάδα, προηγήθηκε ενημέρωση όλων των εμπλεκομένων από το «φίλο-σύμβουλο» του σχολείου και εξασφαλίστηκε η πρόθυμη συμμετοχή όλων προτού ακολουθήσει η συλλογή δεδομένων. Κατά τη διαδικασία συλλογής δεδομένων διεξήχθησαν ατομικές και ομαδικές συνεντεύξεις με εκπαιδευτικούς και μαθητές της Δ’, Ε’ και Στ’ τάξης καθώς και με γονείς. Στις ομάδες αυτές τέθηκε το ερώτημα «ποια είναι τα χαρακτηριστικά ενός αποτελεσματικού σχολείου». Μέσα από αυτή τη διαδικασία συγκεντρώθηκε ένας ικανοποιητικός αριθμός πληροφοριών για τον καθορισμό κριτηρίων μέτρησης της αποτελεσματικότητας που θα βοηθούσαν να ξεκαθαριστεί το «ζητούμενο» έτσι ώστε να γίνει γνωστό σε όλους τους εμπλεκόμενους τι πραγματικά θα αξιολογηθεί. Αξίζει να σημειωθεί ότι στις συνεντεύξεις έλαβαν μέρος όλοι οι εκπαιδευτικοί του σχολείου ενώ το δείγμα, των μαθητών και γονιών, ήταν αντιπροσωπευτικό του μαθητικού πληθυσμού, γιατί κλήθηκαν όχι μόνο οι καλύτεροι μαθητές και οι πιο συνεργάσιμοι γονείς αλλά και μαθητές με αδυναμίες και δυσκολίες.

Μετά τις συνεντεύξεις και την καταγραφή των απαντήσεων της κάθε ομάδας κρίθηκε απαραίτητο να γίνει σύγκριση των κριτηρίων που προέκυψαν με όσα αναφέρονται στη βιβλιογραφία και συγκεκριμένα στην έρευνα για το αποτελεσματικό σχολείο (Teddlie & Reynolds, 2000) για την ετοιμασία του μεθοδολογικού εργαλείου. Συγκεκριμένα, για τους σκοπούς του συγκεκριμένου σχεδίου αυτοαξιολόγησης, ετοιμάστηκαν τρία ερωτηματολόγια τα οποία ανταποκρίνονταν στις απαιτήσεις της υπάρχουσας πραγματικότητας και κυρίως περιελάμβαναν τα κριτήρια αποτελεσματικότητας του σχολείου. Το ερωτηματολόγιο των εκπαιδευτικών αποτελείτο από είκοσι εννιά δηλώσεις και χρησιμοποιήθηκε κλίμακα τύπου Likert εφτά διαβαθμίσεων. Είκοσι δηλώσεις περιελήφθησαν στο ερωτηματολόγιο των μαθητών και των γονιών και χρησιμοποιήθηκε κλίμακα τύπου Likert πέντε διαβαθμίσεων. Τα ερωτηματολόγια χορηγήθηκαν στους εκπαιδευτικούς του σχολείου, στους μαθητές Δ’, Ε’ και Στ’’ τάξης και στους γονείς τους δίνοντας έτσι την ευκαιρία στο σύνολο των μελών κάθε εμπλεκόμενου φορέα να τοποθετηθεί ως προς τη σημαντικότητα των κριτηρίων ώστε να συμπεριληφθούν στη συλλογή των δεδομένων οι απόψεις των βασικών εμπλεκομένων (εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές) και έτσι να εφαρμοστεί στην πράξη μεθοδολογική τριγωνοποίηση.

Ακολούθησε ανάλυση των δεδομένων έτσι όπως προέκυψαν από τη χορήγηση των ερωτηματολογίων. Τα δεδομένα από την κάθε ομάδα εμπλεκομένων ομαδοποιήθηκαν σε θεματικές ενότητες οι οποίες εξετάστηκαν ως προς τα κοινά τους σημεία. Τέσσερις θεματικές ενότητες σχηματίστηκαν από τα ερωτηματολόγια της κάθε ομάδας οι οποίες και παρουσιάστηκαν και συζητήθηκαν σε κοινή συνάντηση των εμπλεκομένων στην παρουσία του κριτικού φίλου. Συγκεκριμένα, οι συμμετέχοντες οργανώθηκαν σε ομάδες και στις συζητήσεις τους προσπάθησαν να ταξινομήσουν τις θεματικές ενότητες που παρουσιάστηκαν ξεκινώντας μ’ αυτήν που θεωρούν ως την πιο σημαντική.

Η θεματική περιοχή «Επικοινωνία μεταξύ σχολείου και οικογένειας» θεωρήθηκε από την πλειοψηφία των εμπλεκομένων ως η πιο σημαντική και συνεπώς αυτή θα αποτελούσε τον τομέα βελτίωσης της σχολικής μονάδας. Στον τομέα της επικοινωνίας αποφασίστηκε ότι εμπίπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων όπως διευκρινιστικό υλικό για θέματα διδακτικής μεθοδολογίας, ανακοινώσεις που αφορούν την τάξη ή τη λειτουργία του σχολείου γενικότερα όπως και προσωπική ενημέρωση και σχόλια για την επίδοση και συμπεριφορά του μαθητή. Με βάση αυτές τις παραμέτρους, στο πρόγραμμα δράσης του σχολείου το οποίο αποσκοπούσε στη βελτίωση του πιο πάνω τομέα αποφασίστηκε να υιοθετηθεί ως μέσο επικοινωνίας σχολείου οικογένειας ένας ειδικός φάκελος επικοινωνίας.

Έτσι, μ’ αυτή τη δραστηριότητα, στο φάκελο επικοινωνίας του κάθε μαθητή ο εκπαιδευτικός της κάθε τάξης καταχωρούσε μία φορά τη βδομάδα, συνήθως τη Δευτέρα, ένα ενημερωτικό έντυπο. Σ’ αυτό ήταν καταγεγραμμένοι αναλυτικά οι διδακτικοί στόχοι της βδομάδας για το κάθε μάθημα και όπου ήταν απαραίτητο δινόταν και παράδειγμα. Επιπλέον, στο ίδιο έντυπο ο εκπαιδευτικός της κάθε τάξης κοινοποιούσε άλλες ενδιαφέρουσες δραστηριότητες του σχολείου στις οποίες μπορούσαν να εμπλακούν και οι γονείς. Τέλος, στο ίδιο έντυπο οι γονείς μπορούσαν, αν το επιθυμούσαν, να σημειώσουν δικά τους σχόλια ή ερωτήματα σχετικά μ’ αυτά που αναφέρονταν. Η πιο πάνω δραστηριότητα συνεχίστηκε και την επόμενη σχολική χρονιά παρόλο που η εξέταση του βαθμού υλοποίησης της προσπάθειας που ακολουθήθηκε δε πραγματοποιήθηκε, για να καταγραφούν τα ουσιαστικά αποτελέσματά της.

Καταληκτικές σκέψεις-Προτάσεις

Η αυτοαξιολόγηση της σχολικής μονάδας αποτελεί ένα συνολικό, συστηματικό και μεθοδικό απολογισμό των δραστηριοτήτων και των αποτελεσμάτων που σχετίζονται με τον οργανισμό και παρέχει μια διαρκή ανατροφοδότηση σ’ αυτόν για το έργο που διεξάγεται (Πασιαρδής, 2006). Με άλλα λόγια, η υιοθέτηση έγκυρων τρόπων ή μηχανισμών αυτοαξιολόγησης επιτρέπει στον οργανισμό να διακρίνει εύκολα τόσο τις δυνατότητές του όσο και τα πεδία ή τις περιοχές στις οποίες χρειάζεται μια περαιτέρω βελτίωση πράγμα το οποίο αποτελεί βασική επιδίωξη κάθε οργανισμού.

Συνεπώς, προσπάθειες για πρακτική εφαρμογή στρατηγικών αυτοαξιολόγησης μιας σχολικής μονάδας αποτελούν αναγκαιότητα στη σημερινή εποχή λαμβάνοντας υπόψη συγκεκριμένους παράγοντες που τις υποβοηθούν και τις στηρίζουν. Ενδεικτικά ακολουθεί σύντομη αναφορά σε τέτοιους παράγοντες:

  1. Η αυτοαξιολόγηση είναι ένα δημοκρατικό μοντέλο αξιολόγησης, αφού στηρίζεται στη λογική της συμμετοχικότητας. Όλοι οι φορείς (η διευθυντική ομάδα, οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και οι μαθητές) που έχουν σχέση με το έργο που παράγεται στη σχολική μονάδα συμμετέχουν στη διαδικασία αυτοαξιολόγησης και η δυναμική της συλλογικής πρωτοβουλίας και του ομαδικού πνεύματος είναι καθοριστές στην αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας προσπάθειας.
  2. Σημαντικό κλειδί κάθε εκπαιδευτικής ανάπτυξης, βελτίωσης και αλλαγής αποτελεί ο «κριτικός φίλος» (critical friend) με ιδαίτερες γνώσεις στο θέμα. Σύμφωνα με έρευνες που έχουν γίνει (MacBeath & Mortimore, 2001 Swaffield & MacBeath, 2005) o κριτικός φίλος βρίσκεται από την αρχή της συνεργασίας του κοντά στο σχολείο, για να προσφέρει απεριόριστη ενίσχυση, στήριξη και για να αντικρίζει με «κριτική ματιά» τα διαδραματιζόμενα της αυτοαξιολόγησης.
  3. Η ευαισθητοποίηση δυναμικών στοιχείων της εκπαιδευτικής κοινότητας σε τέτοιες προσπάθειες είναι αναγκαία. Τα στοιχεία αυτά λειτουργούν ως καταλύτες στις εκπαιδευτικές αλλαγές. Συγκεκριμένα, ο ρόλος των γονιών και η ενεργός συμμετοχή τους σε όλα τα στάδια ανάπτυξης του σχεδίου αυτοαξιολόγησης έχουν να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στη δημιουργία και υποστήριξη θετικού κλίματος αξιολόγησης.
  4. Το κλίμα αμοιβαίας κατανόησης, σεβασμού και εμπιστοσύνης μέσα στη σχολική μονάδα αποτελεί βασικό συστατικό στην εφαρμογή ενός προγράμματος αυτοαξιολόγησης. Σε όλα τα στάδια της αυτοαξιολόγησης τα μέλη του οργανισμού, καλούνται να συνεργαστούν σ’ ένα περιβάλλον αλληλοσεβασμού και διαφάνειας με ορατούς στόχους και ουσιαστικά κίνητρα αναζητώντας τρόπους βελτίωσης της ποιότητας του έργου τους και γενικότερα της μονάδας τους.
  5. Η ανάπτυξη σχεδίου αυτοαξιολόγησης είναι επίπονη, χρονοβόρα και μια σχετικά άγνωστη διαδικασία που προκαλεί αρκετές ανησυχίες και φέρνει στην επιφάνεια πολλές επιφυλάξεις αφού μαγικές φόρμουλες και συνταγές δεν υπάρχουν. Με άλλα λόγια, ένα «δήθεν συνταγολόγιο» για τη βελτίωση των σχολικών μονάδων δεν μπορεί να υιοθετείται γιατί σε παρεμβατικά προγράμματα αυτοαξιολόγησης πρέπει να ληφθεί υπόψη το συγκείμενο στο οποίο λειτουργεί η κάθε μονάδα.

Τέλος, και όπως έχει αναφερθεί και στην αρχή, οι προσπάθειες αυτοαξιολόγησης της σχολικής μονάδας στο κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα είναι μεμονωμένες και στηρίζονται στην πρωτοβουλία της διεύθυνσης και του διδακτικού προσωπικού ενός σχολείου. Όμως μέσα από την περιγραφή της προσπάθειας αυτοαξιολόγησης στο συγκεκριμένο σχολείο καθίσταται φανερό ότι οι εκπαιδευτικοί μπορούν να κινητοποιήσουν αλλαγές, να στηρίξουν καινοτόμες προσπάθειες στα σχολεία τους, να εμπλακούν σε ομαδικές και ατομικές αναστοχαστικού χαρακτήρα δραστηριότητες και να δημιουργήσουν χρήσιμη νέα γνώση για περαιτέρω βελτίωση της παρεχόμενης εκπαίδευσης για όλους τους μαθητές.

 

Βιβλιογραφία

Θεοφιλίδης, Χρ. (2014). Αυτοαξιολόγηση σχολείου: Τα σχολεία γνωρίζουν το σχολείο τους. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.

Kyriakides, L. & Campbell, R. J. (2004). School self evaluation and school improvement a critique of values and procedures. Studies in educational evaluation, 30 (1), 23-26.

Μπαγάκης Γιώργος (Επιμ.). (2006). Αυτοαξιολόγηση σχολικής μονάδας: Από το έργο του Ιωσήφ Σολομών στις σημερινές προσπάθειες στην Ελλάδα και αλλού (. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο

MacBeath, J. (1999). Schools must speak for themselves. The case for school self evaluation. London. Routledge.

MacBeath, J. & Mortimore, P. (Eds) (2001). Improving school effectiveness. Buckingham: Open University Press.

Πασιαρδής, Π. (2006). Αξιολόγηση σχολικής μονάδας, διοίκηση ολικής ποιότητας και δείκτες ποιότητας. Πρακτικά συνεδρίου «Αξιολόγηση της σχολικής μονάδας» (σσ.53-61). Λευκωσία: Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου.

Πασιαρδής, Π., και Πασιαρδή, Γ. (2000). Αποτελεσματικά Σχολεία: Πραγματικότητα ή Ουτοπία. Αθήνα: Τυπωθήτω.

Teddlie, C. & Reynolds, D. (2000). The International Handbook of School Effectiveness Research. London: Falmer Press.

Swaffield, S. & MacBeath, J. (2005). School self evaluation and the role of critical friend. Cambridge Journal of Education, 35 (20), 239-252.