Το προφίλ και οι μαθησιακές ανάγκες των εκπαιδευομένων στα ΚΕΚ πριν και μετά την οικονομική κρίση: Προτάσεις για αναδιαμόρφωση του πλαισίου της εκπαίδευσης ενηλίκων

Αικατερίνη Αρκούδη-Βαφέα, Δ/ντρια ΙΕΚ Λήμνου, MSc, M.A in Adult Education


Περίληψη

Η εργασία αυτή διερευνά το προφίλ των εκπαιδευομένων στα Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης το 2004 και το 2014 αναλύοντας τις ομοιότητες και τις διαφορές τους και προσδιορίζοντας το πώς η παγκόσμια οικονομική κρίση επέδρασε στο προφίλ τους σε τρεις περιοχές στην Ελλάδα με διαφορετική γεωγραφική θέση. Η έρευνα έγινε στα πλαίσια μεταπτυχιακής διατριβής στο πανεπιστήμιο του Linköping Σουηδίας.

Τα συμπεράσματα της έρευνας ήταν ότι υπάρχουν αλλαγές στο προφίλ των εκπαιδευομένων σχετιζόμενες με την οικονομική κρίση και αφορούν το φύλο, την ηλικία τους και το μορφωτικό τους επίπεδο. Όσον αφορά τα εκπαιδευτικά προγράμματα του 2014, υπάρχει μια μετατόπιση προς προγράμματα που οδηγούν σε εύρεση εργασίας. Οι μαθησιακές ανάγκες επίσης έχουν αλλάξει. Το 2004 οι ανάγκες των εκπαιδευομένων ήταν περισσότερο προσανατολισμένες προς την μάθηση και τη βελτίωση των συνθηκών της ήδη υπάρχουσας εργασίας τους ενώ το 2014 οι βασικές ανάγκες είναι η εύρεση εργασίας και οι οικονομικές απολαβές από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

Το πλαίσιο της εκπαίδευσης στα ΚΕΚ θα πρέπει να επαναπροσδιοριστεί. Τα προγράμματα πρέπει να αναβαθμιστούν για να ταιριάζουν στις σημερινές ανάγκες των εκπαιδευόμενων και της οικονομίας ώστε να βοηθήσουν την Ελλάδα να σπάσει τον φαύλο κύκλο του να παράγει όλο και περισσότερο άνεργο εκπαιδευμένο ανθρώπινο κεφάλαιο που δεν είναι σε θέση να βοηθήσει στην οικονομική και εκπαιδευτική ανάπτυξη.

Μερικές προτάσεις για την αλλαγή αυτής της κατάστασης είναι η κατάργηση των voucher που έχουν σαν αποτέλεσμα την εύρεση παροδικής εργασίας και αντικατάσταση τους με προγράμματα υψηλού επιπέδου που θα δίνουν προσόντα για την εύρεση μόνιμης εργασίας, η παροχή εκπαιδευτικών προγραμμάτων προσανατολισμένων στις τοπικές ανάγκες απασχόλησης και ανάπτυξης ώστε να αξιοποιηθούν οι ευκαιρίες και οι πλουτοπαραγωγικές πηγές κάθε τόπου, και η μείωση της αποζημίωσης για την παρακολούθηση των σεμιναρίων αφού πολλοί εκπαιδευόμενοι παρακολουθούν τα σεμινάρια κατ’ επάγγελμα.

Λέξεις κλειδιά: Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης, Ανεργία, Οικονομική κρίση, Εκπαιδευτικά προγράμματα, Voucher , Θεωρία Ανθρώπινου Κεφαλαίου

Abstract

This research explores the profile of the students of Vocational Training Centers in Greece in 2004 and 2014 and the effect of the economic crisis on them. By applying the human capital theory, the study contextualizes and analyzes the similarities and differences and determines how the global economic crisis affects the profile of the students in all the three research sites: urban, rural and island. Quantitative research method was used, and the data were collected by questionnaires and secondary data.

The research concluded that there have been changes in the profile of the students. In 2004 the students were older, with a lower educational level, more learning-oriented and there has been a lower participation of males in comparison with 2014. Concerning the educational programs that the students participate at, there is a shift to programs that are more oriented towards employability. Through the research it was concluded that the financial crisis affected, in a crucial way, the profile of the VTCs students. What was deduced though, is contrary to the fundamentals of the theory of human capital. Ideally there should be a growth in the Greek economy and plenty of opportunities for employment. The huge difference between human capital theory and reality is due to the global recession that followed the global economic crisis. The effects of the global crisis are more discernible in Greek economy and society because of the pathogeneses that existed before. Human Capital theory is a theory which explains the economic growth that takes place in a healthy economy due to the power of human asset. But as the Greek economy is not a healthy one, this theory cannot be applied. Vocational education programs need to upgrade in order to fit today’s needs of the economy and help Greece break the infinite loop of producing more unemployed educated human capital that is not able to help in the economic and educational growth.

Key words: Vocational Training Centers, Unemployment, Employability, Financial Crisis, Educational Programs, Voucher Programs, Human Capital Theory

Εισαγωγή

Μια από τις πιο σημαντικές δομές της Δια Βίου μάθησης στην Ελλάδα είναι τα Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΚΕΚ). Ιδρύθηκαν στα τέλη του 1990 στην αρχή σαν Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις κατά την διάρκεια του 3ου πακέτου στήριξης της Ευρωπαϊκής ένωσης και εποπτεύονται και πιστοποιούνται από τον Εθνικό Οργανισμού Πιστοποίησης Προσόντων και Επαγγελματικού Προσανατολισμού (ΕΟΠΠΕΠ).

Τα κέντρα εκπαίδευσης ενηλίκων είναι εκπαιδευτικοί οργανισμοί κατά βάση ιδιωτικοί που σε συνεργασία με το κράτος (π.χ. ΟΑΕΔ) ή άλλους ιδιωτικούς φορείς (πχ επιχειρήσεις μέσω ΛΑΕΚ) αναλαμβάνουν την επαγγελματική εκπαίδευση & κατάρτιση με σκοπό την απόκτηση δεξιοτήτων. Τα προγράμματα των ΚΕΚ συνήθως είναι συγχρηματοδοτούμενα από την Ελλάδα και την Ε.Ε.

Μερικές δεξιότητες που διδάσκονται στα ΚΕΚ είναι βασικές δεξιότητες Τεχνολογίας Πληροφορίας και Επικοινωνιών (ΤΠΕ), γλωσσικές δεξιότητες, υγιεινή και ασφάλεια στους χώρους εργασίας, βασικές αρχές του εργατικού δικαίου, τεχνικές αναζήτησης εργασίας, περιβαλλοντικές μελέτες, και οικονομικά.

Σήμερα τα KEK εκπαιδεύουν κυρίως άνεργους οι οποίοι, μέσα από προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκπαιδεύονται στα KEK, προκειμένου να γίνουν πιο ανταγωνιστικοί με την απόκτηση νέων δεξιοτήτων και να βρουν εργασία.

Στην απαρχή της δημιουργίας των ΚΕΚ το προφίλ των εκπαιδευόμενων στα ΚΕΚ ήταν πολύ διαφορετικό από τους εκπαιδευόμενους σήμερα. Πολύ λίγοι σε σχέση με σήμερα ήταν άνεργοι και ήταν σχετικά εύκολο να βρουν δουλειά ακόμα και χωρίς πολλές δεξιότητες. Τα τελευταία χρόνια όμως η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική: Η Ελλάδα είναι σε βαθιά ύφεση και έχει ποσοστό ανεργίας 26,5% τον Φεβρουάριο του 2014 – το διπλάσιο από τον μέσο όρο ανεργίας της ευρωπαϊκής ένωσης που ήταν 12,1% τον Οκτώβριο του 2013 (Stamouli, 2014). Η οικονομική κρίση οδήγησε ανθρώπους με εμπειρία και καριέρα στην ανεργία και κατά συνέπεια να αναζητήσουν περαιτέρω εκπαίδευση στα ΚΕΚ. Επίσης υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των διαφορετικών γεωγραφικών θέσεων (πόλη, επαρχία ή νησί) για παράδειγμα ως προς το εκπαιδευτικό επίπεδο των εκπαιδευομένων και τα κίνητρα τους για να εκπαιδευτούν στα ΚΕΚ.

Η εργασία αυτή διερευνά το προφίλ των εκπαιδευομένων στα Κέντρα Εκπαίδευσης Ενηλίκων το 2004 και το 2014 αναλύοντας τις ομοιότητες και τις διαφορές τους και προσδιορίζοντας το πώς η παγκόσμια οικονομική κρίση η οποία έχει προκαλέσει μεγάλες αλλαγές στην κοινωνία της Ελλάδας, επέδρασε στο προφίλ των εκπαιδευομένων των ΚΕΚ σε τρεις περιοχές στην Ελλάδα με διαφορετική γεωγραφική θέση: Στην Αθήνα, στην επαρχία και στις νησιωτικές περιοχές και συγκεκριμένα στη Λήμνο. Οι χρονολογίες αυτές επιλέχθηκαν διότι το 2004 υπήρχε μια επίφαση οικονομικής ευμάρειας λόγω των ολυμπιακών αγώνων και το 2014 που η Ελλάδα ήταν εν μέσω βαθειάς ύφεσης λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης.

Στο παρελθόν έχουν υπάρξει κάποιες έρευνες μικρής κλίμακας σχετικά με το προφίλ του εκπαιδευομένου στα ΚΕΚ και οι περισσότερες από αυτές ήταν μέρος μεγαλύτερων μελετών. Η μελέτη αυτή επομένως συμβάλει στον ακαδημαϊκό τομέα, διότι ερευνά σε βάθος δέκα χρόνων τα δημογραφικά στοιχεία, τα κίνητρα των εκπαιδευομένων στα ΚΕΚ και προτείνει αλλαγές για την αναδιαμόρφωση του πλαισίου της εκπαίδευσης ενηλίκων στα ΚΕΚ.

Σκοπός της έρευνας- Ερευνητικά ερωτήματα

Έχοντας ως σκοπό να διερευνηθούν οι αλλαγές στο προφίλ των εκπαιδευομένων στα ΚΕΚ πριν και μετά την εκπαιδευτική κρίση διατυπώθηκαν τα ακόλουθα ερευνητικά ερωτήματα, τα οποία αποτέλεσαν και την αφετηρία της έρευνας:

  • Ποιές είναι οι διαφορές στο προφίλ των εκπαιδευομένων στα Κέντρα Εκπαίδευσης Ενηλίκων το 2004 και το 2014;
  • Ποιές ήταν οι μαθησιακές τους ανάγκες και τα κίνητρά τους για μάθηση τις δύο αυτές χρονιές;
  • Πώς τις διαφοροποίησε η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών;

Μεθοδολογικές στρατηγικές- Σχεδιασμός

Η έρευνα ήταν ποσοτική και βασίστηκε σε δύο διαφορετικές πηγές δεδομένων: Για το 2004 σε δευτερογενή δεδομένα που αντλήθηκαν από τις βάσεις δεδομένων των τριών ΚΕΚ και για το 2014 σε ανάλυση ηλεκτρονικών ερωτηματολογίων που συμπλήρωσαν οι εκπαιδευόμενοι των ΚΕΚ τον Μάρτιο του 2014.

Αποτελέσματα

Όπως προέκυψε από την επεξεργασία των ερωτηματολογίων και αξιολογώντας τα πιο σημαντικά στοιχεία τα αποτελέσματα που προέκυψαν ήταν τα εξής:

 

diagramma 1

Διάγραμμα 1: Ποσοστά αντρών & γυναικών το 2004 & το 2014

Στο διάγραμμα 1 παρουσιάζεται η σημαντική μεταβολή του ποσοστού των ανδρών που παρακολουθούν εκπαιδευτικά προγράμματα στα ΚΕΚ. Το 2004, το ποσοστό των γυναικών ήταν 82,4% και των ανδρών 17,6%. Το 2014 το ποσοστό των ανδρών διπλασιάστηκε και έγινε 34,7% για τους άνδρες και 65,3% για τις γυναίκες. Το ποσοστό για το 2004 είναι σχεδόν ταυτόσημο με την έρευνα του Μπελιά (2011), όπου τα ποσοστά των συμμετεχόντων ήταν 82,3% για τις γυναίκες και 17,7% για τους άνδρες και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών αποδεικνύει το υψηλό ποσοστό ανεργίας τους. Αν λάβουμε υπόψη τη μεγάλη άνοδο του ποσοστού ανεργίας κατά τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, αυτό μπορεί επίσης να εξηγήσει τον διπλασιασμό του ποσοστού των ανδρών συμμετεχόντων.diagramma 2

Διάγραμμα 2: Αριθμός αντρών και γυναικών στις τρεις γεωγραφικές περιοχές

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε τρία διαφορετικά πλαίσια/ γεωγραφικές περιοχές: μία αστική περιοχή, την επαρχία και μια νησιωτική περιοχή. Η αναλογία ανδρών-γυναικών το 2004 είναι ακριβώς η ίδια για την επαρχία και την νησιωτική περιοχή (0,15) και υπάρχει μια μικρή αύξηση σε αστικές περιοχές (0,34). Το 2014, παρατηρείται κατ’ αρχάς ότι το ποσοστό των ανδρών εκπαιδευομένων διπλασιάστηκε σε σύγκριση με το 2014 και δεύτερον, ότι, αν και οι αναλογίες στο νησί και την επαρχία είναι κοντά (0,36 και 0,42), στις πόλεις οι άνδρες εκπαιδευόμενοι είναι σχεδόν ίσοι αριθμητικά με τις γυναίκες: η αναλογία είναι 0,93 (Διάγραμμα 2). Οι εκπαιδευόμενοι των ΚΕΚ είναι κυρίως άνεργοι, όπως θα παρουσιαστεί και παρακάτω σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας και όπως παρουσιάζεται και από τον Ζωντήρος (2006). Η αύξηση του ποσοστού των ανδρών εκπαιδευομένων μπορεί να εξηγηθεί με την αύξηση της ανεργίας των ανδρών το 2014. Το 2004 τα ποσοστά ανεργίας ήταν 7,7% για τους άνδρες και 14% για τις γυναίκες, ενώ κατά το πρώτο τρίμηνο του 2014 η ανεργία των ανδρών έφτασε το 24,1% και για τις γυναίκες άγγιξε το 31,1%. Επίσης, το 2004 το ποσοστό ανεργίας σε αστικές, αγροτικές και νησιωτικές περιοχές ήταν 15,8%, 9,3% και 7,3% αντίστοιχα, ενώ το 2014 28,1%, 24,5% και 20,3% αντίστοιχα (Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, 2014; Λουκάς, 2011).

diagramma 3

Διάγραμμα 3 : Μορφωτικό επίπεδο 2004 & 2014

Επίσης, μόνο ένα μικρό ποσοστό των εκπαιδευόμενων ήταν εργαζόμενοι και το 2004 και το 2014. Η πλειονότητα των προγραμμάτων των ΚΕΚ απευθύνεται σε ανέργους με σκοπό την απόκτηση δεξιοτήτων για την εύρεση εργασίας. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα των KEK συγχρηματοδοτούνται από τον δημόσιο τομέα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία συμμετέχει ως εταίρος στα προγράμματα των ΚΕΚ για τους ανέργους προκειμένου να τους βοηθήσουν να ενταχθούν στην αγορά εργασίας (Υπουργείο Εργασίας, 2014).

Το μορφωτικό επίπεδο των συμμετεχόντων έχει αλλάξει σημαντικά. Όπως φαίνεται και στο διάγραμμα 3 υπάρχει μια στροφή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το ερώτημα είναι αν αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχει γενική άνοδος του μορφωτικού επιπέδου στην Ελλάδα ή επειδή το 2014 η ανεργία αυτών με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο έχει αυξηθεί. Σύμφωνα με τις έρευνες του OECD, (2013) για το 2011, το 31% παρακολουθεί προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης (ΙΕΚ) και το 40% ΤΕΙ & ΑΕΙ. Το 2000 οι αντίστοιχες τιμές ήταν 21% και 30%. Συμπερασματικά υπάρχει μια γενική ανάκαμψη στο εκπαιδευτικό επίπεδο.

Ωστόσο, το ποσοστό των ανέργων που έχουν επίπεδο μεταδευτεροβάθμιας φτάνει το 18,2% για το 2014, ενώ ήταν 2,8% το 2004 (Λουκάς, 2011). Αυτό δείχνει ότι η απάντηση στο ερώτημα είναι ότι το εκπαιδευτικό επίπεδο των Ελλήνων έχει αυξηθεί, αλλά η ανεργία των μορφωμένων έχει αυξηθεί επίσης. Αυτό σαν αποτέλεσμα έχει την στροφή αυτών στα ΚΕΚ με σκοπό την εύρεση εργασίας.

Η ηλικία των εκπαιδευομένων έχει διαφοροποιηθεί επίσης. Οι εκπαιδευόμενοι του 2004 ήταν μεγαλύτεροι σε ηλικία από αυτούς του 2014 όπως παρουσιάζεται στο διάγραμμα 4. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2004 δεν υπάρχει κανένας εκπαιδευόμενος στην ηλικιακή ομάδα 18-25 σε σύγκριση με το 2014 που είναι η ηλικιακή ομάδα με τις περισσότερες συμμετοχές με 34,7%.

diagramma 4

Διάγραμμα 4: Ηλικιακές ομάδες 2004 & 2014

Επίσης και τις 2 χρονιές τα ποσοστά των ηλικιών των εκπαιδευομένων ακολουθούν τους δείκτες ανεργίες καθώς το 2004 τα ποσοστά ανεργίας ήταν 47,3% για τις ηλικίες 15-29 ετών, το 51,7% για τις ηλικίες 30-44 και 9,9% για τις ηλικίες 45 και πάνω. Το 2014 είναι 64,9% για τις ηλικίες 15-29 ετών, το 37,7% για τις ηλικίες 30-44 και 14% για τις ηλικίες 45 και πάνω (Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, 2014; Λουκάς, 2011). Οι πολύ υψηλοί δείκτες ανεργίας το 2014 για τους νέους μέχρι 30 ετών και οι σχετικά χαμηλοί για τους άνω των 45 ετών εξηγεί την μεγάλη συμμετοχή των ομάδων 18-25 και 26-30 (34,7% και 32,9%) και την χαμηλή συμμετοχή των 41-50 και των μεγαλύτερων των 50 (10% και 5,9%). Επίσης σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ (OECD, 2007) οι μεγαλύτεροι είναι αυτοί που χρειάζονται περισσότερο την κατάρτιση προκειμένου να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις ραγδαίες αλλαγές που συμβαίνουν στους χώρους εργασίας, αλλά είναι λιγότερο πιθανό να εκπαιδευτούν.

Ένα μεγάλο μέρος της έρευνας ήταν για τα κίνητρα και τις μαθησιακές ανάγκες που ωθούσαν και ωθούν τους εκπαιδευομένους στα ΚΕΚ. Τα κίνητρα των εκπαιδευομένων άλλαξαν πολύ από το 2004 στο 2014. Το πιο σημαντικό κίνητρο πριν την οικονομική κρίση ήταν να βελτιώσουν την εργασία τους, ενώ το 2014 να βρουν εργασία. Αυτό μπορεί να σχετίζεται και με το μεγάλο πρόβλημα της ανεργίας που έχει συζητηθεί παραπάνω.

Τα κίνητρα το 2004 & το 2014

Πριν την οικονομική κρίση οι εκπαιδευόμενοι ήθελαν να «Μαθαίνουν καινούρια πράγματα» και να «Βελτιώνουν γνώσεις, ικανότητες, δεξιότητες». Το 2014 αυτά τα πιο συγκεκριμένα κίνητρα άλλαξαν σε πιο γενικά όπως «Γιατί η εκπαίδευση πρέπει να διαρκεί σε όλη μας τη ζωή». Και τα τρία αυτά κίνητρα μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως κίνητρα μάθησης κατά τον Boshier, (1971). Αυτό βέβαια συνάδει και με την γενικότερη θεώρηση της Δια Βίου μάθησης, όπως περιγράφεται στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης (European Union, 2009) και την ενσωμάτωση τους στις ελληνικές πολιτικές για την Δια Βίου Μάθηση από τους διάφορους εταίρους, όπως το Υπουργείο Παιδείας και το Υπουργείο Εργασίας. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι σκοποί και οι στόχοι των πολιτικών της Ε.Ε. έχουν επιτευχθεί, αφού οι άνθρωποι κατανοούν πλέον το ποσό σημαντική είναι η Δια Βίου Μάθηση.

diagramma5

Διάγραμμα 5: Κίνητρα πριν και μετά την οικονομική κρίση

Είναι ενδιαφέρον ότι το μόνο κίνητρο από το 2004 που υπάρχει το 2014 είναι το «Για να αποκτήσω τη βεβαίωση/πιστοποιητικό συμμετοχής». Η ανάγκη των εκπαιδευομένων να αποδείξουν την παρουσία τους και να πιστοποιήσουν ότι αποκόμισαν δεξιότητες από τα εκπαιδευτικά προγράμματα είναι διαχρονική.

Αναλύοντας τα κίνητρα το 2004 βλέπουμε ότι περισσότεροι εκπαιδευόμενοι πήγαιναν στα εκπαιδευτικά προγράμματα, επειδή είχαν μια διαρκή δίψα για γνώση και βελτίωση των ικανοτήτων τους, ενώ το 2014 πηγαίνουν επειδή θέλουν να πετύχουν συγκεκριμένους στόχους. Η ευχαρίστηση από την μάθηση, όπως περιγράφεται από την Tough (1968), δεν είναι ανάμεσα στις μαθησιακές ανάγκες και προτεραιότητες των εκπαιδευομένων πλέον. Το κίνητρο «Γιατί μου αρέσει να μαθαίνω καινούρια πράγματα» έχει αντικατασταθεί με το «Γιατί η εκπαίδευση πρέπει να διαρκεί σε όλη μας τη ζωή». Οι λόγοι γι αυτό μπορεί να είναι ότι οι εκπαιδευόμενοι είναι γενικά πιο συγκρατημένοι και είναι πιο δύσκολο να νιώσουν σήμερα συναισθήματα χαράς και ευτυχίας λόγω της οικονομικής κρίσης. Αυτό, σε συνάρτηση με το υψηλό ποσοστό των ανθρώπων που παρακολουθούν τα προγράμματα για την οικονομική αποζημίωση, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι εκπαιδευόμενοι είναι κατά κάποιο τρόπο αναγκασμένοι να τα παρακολουθούν για να έχουν ένα εισόδημα. Αυτό ενισχύεται από το εύρημα ότι ένα μεγάλο ποσοστό των εκπαιδευομένων που παρακολουθούν τα προγράμματα για την οικονομική αποζημίωση έχουν παρακολουθήσει παραπάνω από τρία εκπαιδευτικά προγράμματα και ότι με αυτόν τον τρόπο έχουν ένα σταθερό εισόδημα.

diagramma 6

Διάγραμμα 6 : Αλλαγή προσδοκιών από τα ΚΕΚ

Σε απάντηση στην ερώτηση «εάν έχουν αλλάξει οι προσδοκίες σας από τα εκπαιδευτικά προγράμματα των ΚΕΚ σε σχέση με πριν την οικονομική κρίση;» Η απάντηση ήταν πως ναι, και ήταν και η αναμενόμενη αφού η κοινωνικοοικονομική κατάσταση έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία 10 χρόνια. Η απάντηση διαφαίνεται από την αλλαγή στα κίνητρα των εκπαιδευομένων. Τα ΚΕΚ θα πρέπει να ακολουθήσουν αυτήν την αλλαγή προσδοκιών αλλά δεν είναι πάντα εύκολο ούτε ξεκάθαρο προς ποια κατεύθυνση.

Προσανατολισμός προγραμμάτων

Τα εκπαιδευτικά προγράμματα που πραγματοποιήθηκαν το 2004 ήταν διαφορετικά από του 2014. Αυτό είναι αναμενόμενο αφού τα ΚΕΚ προσφέρουν προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και οι ανάγκες της αγοράς έχουν αλλάξει από τότε. Το 2004 υπήρχε ένας πλουραλισμός προγραμμάτων που περιελάμβανε 43 διαφορετικά προγράμματα. Μεταξύ άλλων προγράμματα σχετικά με τον τουρισμό, την ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη, την αμπελουργία, την βιομηχανία παραγωγής τροφίμων, τις κατασκευές, τις παραδοσιακές κατασκευές όπως κατασκευή καλντεριμιών ή χτισίματος με πέτρα, ελληνικής γλώσσας και χειρισμού διάφορων μηχανημάτων. Το 2014 τα προγράμματα είναι μόνο 9 και περισσότερο προσανατολισμένα προς την εύρεση εργασίας: Βασικές δεξιότητες Η/Υ ή Διοίκησης επιχειρήσεων. Το πιο ενδιαφέρον είναι το πρόγραμμα «Επιταγή εισόδου στην αγορά εργασίας για ανέργους» γνωστό και ως voucher που το παρακολουθούσε το 64% του δείγματος της έρευνας πανελλαδικά. Τα προγράμματα αυτά δεν έχουν κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο κατάρτισης αλλά οι εκπαιδευόμενοι εκπαιδεύονται σε διάφορους τομείς όπως χρήση η Ηλεκτρονικών Υπολογιστών, βασικές οικονομικές αρχές και management, δημιουργία βιογραφικού, τεχνικές ευρέσεως εργασίας και ασφάλεια και υγιεινή στον χώρο εργασίας.

Συμπεράσματα – Ανθρώπινο κεφάλαιο

Παραδόξως τα συμπεράσματα από τα ευρήματα της έρευνας έρχονται σε αντίθεση με τους βασικούς άξονες της θεωρίας του ανθρώπινου κεφαλαίου. Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι όσο καλύτερη μόρφωση έχει κανείς τόσο καλύτερη δουλειά μπορεί να έχει. Επίσης υποστηρίζει ότι οι χώρες με μορφωμένους πολίτες έχουν ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη και άνοδο στον ρυθμό ανάπτυξης (Ψαχαρόπουλος, 1999).

Όπως μπορούμε να δούμε από τα συμπεράσματα της έρευνας οι εκπαιδευόμενοι των ΚΕΚ στην Ελλάδα του 2014 είναι νεότεροι και πιο μορφωμένοι απ’ ό,τι ήταν το 2004 και στις τρεις περιοχές έρευνας. Ιδανικά, λοιπόν, συμφώνα με την θεωρία του ανθρώπινου κεφαλαίου θα έπρεπε να έχουμε ανάπτυξη στην ελληνική οικονομία και πολλές θέσεις εργασίας. Αλλά όπως όλοι γνωρίζουμε η κατάσταση στην Ελλάδα είναι διαφορετική: Ο ρυθμός ανάπτυξης στην Ελλάδα το 2004 ήταν 5% ενώ το 2014 έπεσε στο -2,3% (National Statistical Service of Greece, 2014; Reuters, 2011). Η τόσο μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην θεωρία και την πράξη οφείλεται στην παγκόσμια ύφεση που ακολούθησε την παγκόσμια οικονομική κρίση. Οι συνέπειες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης είναι πιο ευδιάκριτες στην Ελληνική οικονομία και κοινωνία λόγω των παθογενειών που υπήρχαν από πριν.

Οι τομείς που θα μπορούσαν να απορροφήσουν τους μορφωμένους πολίτες όπως η έρευνα και ο βιομηχανικός τομέας δεν είναι αναπτυγμένοι, και παρόλα αυτά λόγω κακού σχεδιασμού της εκπαιδευτικής πολιτικής τα πανεπιστήμια συνεχίζουν να παράγουν άνεργο μορφωμένο ανθρώπινο κεφάλαιο. (Magoula & Psacharopoulos, 1999)

Αυτοί οι μορφωμένοι πολίτες είναι και η βασική δεξαμενή εκπαιδευόμενων για τα ΚΕΚ και το 2004 και το 2014. Νέοι και πρόσφατα πτυχιούχοι με καμία προοπτική εύρεσης εργασίας – ειδικά το 2014 – στρέφονται στα ΚΕΚ, για να αποκτήσουν κάποιες παραπάνω δεξιότητες και την πιθανότητα να βρουν μια θέση εργασίας.

Κανονικά αυτοί οι εκπαιδευόμενοι το 2014 θα μπορούσαν να βρουν δουλειά μετά την κατάρτιση τους στα ΚΕΚ όπως συνέβαινε το 2004 (ΓΣΕΕ, 2013) αφού τα περισσότερα προγράμματα και ειδικά τα προγράμματα voucher περιλαμβάνουν κάποιους μήνες πρακτικής άσκησης σε επιχειρήσεις.

Οι εργοδότες συνήθως προσλαμβάνουν τους εκπαιδευόμενους των προγραμμάτων voucher για πρακτική άσκηση για περίπου 5 μήνες: Πληρώνουν ένα μικρό μέρος του μισθού τους καθώς το μεγαλύτερο μέρος είναι χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο εκπαιδευόμενος-εργαζόμενος είναι ασφαλισμένος για υγεία και όχι για σύνταξη και πληρώνεται περίπου το μισό μισθό του ανειδίκευτου εργάτη. Έτσι ο εργοδότης έχει έναν πολύ μορφωμένο υπάλληλο που δεν του κοστίζει τίποτα και συνήθως μετά την λήξη του πενταμήνου προσλαμβάνει έναν καινούριο με τον ίδιο τρόπο. Αυτό είναι ένας φαύλος κύκλος για την Ελληνική οικονομία αφού οι επιχειρήσεις δεν πληρώνουν εισφορές στο κράτος για τους υπαλλήλους αυτούς και χρησιμοποιώντας μόνο προσωπικό από προγράμματα voucher εμποδίζουν την ανάπτυξη της ίδιας της επιχείρησης. (ΓΣΕΕ, 2013)

Το ανθρώπινο κεφάλαιο ενός προγράμματος κατάρτισης μπορεί να μετρηθεί με τον βαθμό χρησιμότητάς του (Μελαμπιανάκης, 2007) . Υπάρχουν πολλά παραδείγματα προγραμμάτων που δεν προσφέρουν τίποτα στο ανθρώπινο κεφάλαιο της χώρας. Για παράδειγμα τα προγράμματα voucher που υπάρχουν σήμερα, τα οποία προσφέρουν πάρα πολύ γενική κατάρτιση χωρίς εξειδίκευση σε τίποτα και οδηγούν μόνο σε μια μεταχρονολογημένη ανεργία είτε τα προγράμματα με υπερβολική εξειδίκευση που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην Ελλάδα λόγω έλλειψης βιομηχανικού τομέα. Για παράδειγμα το πρόγραμμα του 2014 «Στελέχη Ανάπτυξης Λογισμικού Εφαρμογών – Εκπαίδευση στη Γλώσσα Προγραμματισμού ΑΒΑP – SAP», ενώ υπάρχουν μόνο 6 επιχειρήσεις στην Ελλάδα που χρησιμοποιούν το SAP ERP (SAP, 2014).

Παρόλα αυτά η μόνη λύση για να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος είναι η παραγωγή πολύ υψηλά καταρτιζομένου εργατικού δυναμικού. Θα χρειαστεί μεγάλο χρονικό διάστημα για να επανέλθει κάποια ισορροπία στην διεθνή και μετά στην Ελληνική οικονομία ώστε να έχουμε οικονομική ανάπτυξη αλλά είναι σημαντικό όταν αυτό συμβεί η Ελλάδα να έχει το κατάλληλο εργατικό δυναμικό εκπαιδευμένο μέσω των ΚΕΚ για να εκμεταλλευτεί τις ευκαιρίες. Πρέπει λοιπόν τα ΚΕΚ να προσαρμοστούν και να αλλάξουν ώστε να μην καλύπτουν μόνο τις παρούσες ανάγκες αλλά και τις μελλοντικές. Με λίγα λόγια είναι αναγκαίο να έχουμε στρατηγικό σχεδιασμό για το μέλλον.

Προτάσεις

Μέσα από την επεξεργασία των ευρημάτων και από τις απόψεις που εξέφρασαν οι ίδιοι οι εκπαιδευόμενοι, διατυπώθηκαν και μια σειρά από προτάσεις για την αναδιαμόρφωση του πλαισίου λειτουργίας των ΚΕΚ.

Ένα πρώτο βήμα για την αλλαγή αυτής της κατάστασης είναι η κατάργηση των προγραμμάτων voucher που όπως διαπιστώθηκε από την έρευνα έχουν σαν αποτέλεσμα την εύρεση προσωρινής εργασίας. Προτείνεται η αντικατάστασή τους με προγράμματα υψηλού επιπέδου που θα δίνουν προσόντα για την εύρεση μόνιμης εργασίας.

Δεύτερο, η παροχή εκπαιδευτικών προγραμμάτων προσανατολισμένων στις τοπικές ανάγκες απασχόλησης και ανάπτυξης ώστε να αξιοποιηθούν οι ευκαιρίες και οι πλουτοπαραγωγικές πηγές κάθε τόπου, πχ τυροκομία ή αμπελουργία σε αγροτικές περιοχές.

Τελευταίο και αμφιλεγόμενο είναι η μείωση της αποζημίωσης για την παρακολούθηση των σεμιναρίων, αφού πολλοί εκπαιδευόμενοι παρακολουθούν τα σεμινάρια κατ’ επάγγελμα για να έχουν μόνιμο εισόδημα.

Βιβλιογραφία

Boshier, R. (1971). Motivational orientations of adult education participants: A factor analytic exploration of Houle’s typology. Adult Education Quarterly, 21(2), 3–26.

ΓΣΕΕ. (2013). Ιδιωτική Εκπαίδευση στην Ελλάδα: Πολύ χαμηλή η απορρόφηση αποφοίτων ΙΕΚ και ΚΕΚ στην απασχόληση. Retrieved May 18, 2014, from http://private-education-in-greece.blogspot.gr/2013/11/blog-post.html

Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία. (2014). Έρευνα Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (A` Τρίμηνο 2014 ) –. Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία.

European Union. (2009, January 29). Lifelong Learning Programme 2007-13 [European Union website]. Retrieved May 18, 2014, from http://europa.eu/legislation_summaries/education_training_youth/general_framework/c11082_en.htm

Ζωντήρος, Δ. (2006). Τα κινητρα συμμετοχης των ενηλικων εκπαιδευομενων σε προγραμματα εκπαιδευσης που προσφερονται απο εργαστηρια ελευθερων σπουδων ΕΑΠ, Πάτρα

Λουκάς, Β. (2011). Η ανεργία στην Ελλάδα από το 1980 έως σήμερα – .ΤΕΙ Κρήτης, Ηράκλειο. Retrieved May 18, 2014, from http://nefeli.lib.teicrete.gr/browse2/sdo/log/2011/LoukasVasilis/attached-document-1297154080-295822-27214/Loukas2011.pdf

Μελαμπιανάκης, E. (2007). Διερεύνηση του μορφωτικού επιπέδου και της ποιότητας του ανθρώπινου κεφαλαίου των ανέργων (εν δυνάμει εργαζομένων) και των δύο φύλων, που συμμετέχουν σε προγράμματα κατάρτισης, ως προοπτικές απασχόλησης και απασχολησιμότητας στην Κοινωνία της Πληροφορίας και της Γνώσης. Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Ρόδος

Μπελιάς, Δ. (2011). Διερευνηση των απόψεων των εκπαιδευομένων του ΚΕΚ της νομαρχιακής αυτοδιοίκησης νομού Τρικάλων αναφορικά με το πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης που τους παρέχεται.. ΕΑΠ, Πάτρα

Magoula, T., & Psacharopoulos, G. (1999). Schooling and monetary rewards in Greece: an over-education false alarm? Applied Economics, 31(12), 1589–1597. http://doi.org/10.1080/000368499323111

National Statistical Service of Greece. (2014). Greece GDP Annual Growth Rate | Actual Data | Forecasts | Calendar. Retrieved May 27, 2014, from http://www.tradingeconomics.com/greece/gdp-growth-annual

Υπουργείο Εργασίας. (2014). ΕΠΙΤΑΓΗ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΕΡΓΩΝ. Retrieved May 18, 2014, from http://voucher.gov.gr/project

OECD. (2007). OECD Insights Summary: How what you know shapes your life. OECD Publishing.

OECD. (2013). Education at a Glance 2013- Greece. OECD Publishing. Retrieved May 18, 2014, from http://www.oecd.org/edu/Greece_EAG2013%20Country%20Note.pdf

Reuters, T. (2011). GDP Growth Since 2000 – Graphic of the Day | The Knowledge Effect. Retrieved May 18, 2014, from http://blog.thomsonreuters.com/index.php/gdp-growth-since-2000-graphic-of-the-day/

SAP. (2014). SAP Solutions. Retrieved May 29, 2014, from http://portal.singularlogic.eu/solution/91/sap

Stamouli, N. (2014, January 9). Greece’s Unemployment Rate Continues to Rise in October. The Wall Street Journal.

Tough, A. M. (1968). Why Adults Learn; A Study of the Major Reasons for Beginning and Continuing a Learning Project. Retrieved May 18, 2014 from http://eric.ed.gov/?id=ED025688%20

Ψαχαρόπουλος, Γ. (1999). Οικονομική της Εκπαίδευσης.Αθήνα: Παπαζήσης