Το Ψυχόδραμα ως εργαλείο στην εκπαίδευση ενηλίκων

 Το Ψυχόδραμα ως εργαλείο στην εκπαίδευση ενηλίκων

Ανδρουλάκης Κωνσταντίνος, Οικονομολόγος, MSc , Διευθυντής τμήματος Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων στο «Ευρωπαϊκό Κέντρο Κατάρτισης για την Απασχόληση (ΕΚΚΑ Α.Ε.Ε.) – ECTE»

 

Περίληψη

Τα υπάρχοντα προγράμματα κατάρτισης για την «εκπαίδευση εκπαιδευτών» στη βιωματική μάθηση και στις ψυχοδραματικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις παρουσιάζουν έντονη ποικιλομορφία. Το σχέδιο «PaTiΕ» έχει  στόχο την βελτίωση της αποτελεσματικότητας και επάρκειας των υφισταμένων πρακτικών κατάρτισης, την αναβάθμιση των δεξιοτήτων των εκπαιδευτών ενηλίκων στην κατάκτηση ψυχοδραματικών τεχνικών και τελικά την ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού προφίλ του «εκπαιδευτή ενηλίκων – ψυχοδραματιστή». Η ανάπτυξη ενός διεθνούς προγράμματος σπουδών κατάρτισης και του αντίστοιχου εκπαιδευτικού υλικού, βασίστηκε στα αποτελέσματα έρευνας που διεξήχθη σε όλες τις χώρες της κοινοπραξίας του προγράμματος, σχετικά με την χρήση βιωματικών τεχνικών και μεθόδων ψυχοδράματος, στην εκπαιδευτική διαδικασία προγραμμάτων ενηλίκων.To σχέδιο αναπτύσσεται στο πλαίσιο του τομεακού προγράμματος Leonardo da Vinci (LdV), Δράση Πολυμερή Σχέδια Μεταφοράς Καινοτομίας του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Δια Βίου Μάθησης με εθνική αρχή παρακολούθησης το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ), και  συγχρηματοδοτείται από την ΕΕ και  συμμετέχουν πέντε φορείς από τέσσερις Ευρωπαϊκές χώρες

Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Κατάρτισης για την Απασχόληση- ECTE (www.ecte.gr)  με έδρα το Ρέθυμνο, συμμετέχει ως βασικός εταίρος στην εταιρική σχέση του προγράμματος PaTiE (http://www.patie.eu).

Λέξεις κλειδιά: εκπαίδευση ενηλίκων, ψυχόδραμα, τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων, βιωματική εκπαίδευση

 

Παρουσίαση σχεδίου “PaTiE”

 

Εισαγωγή

Οι εκπαιδευτές ενηλίκων διαδραματίζουν έναν ζωτικό ρόλο στην διαμόρφωση της «δια βίου μάθησης πραγματικότητας», καθώς μέσα από το έργο τους υποστηρίζουν και ενθαρρύνουν τους ενήλικες καταρτιζόμενους να αναπτύξουν γνώσεις, δεξιότητες και συμπεριφορές. Η εξέλιξη και επιστημονική κατάρτιση των εκπαιδευτών ενηλίκων είναι απαραίτητη για την παροχή ποιοτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Ο οδηγός  «Εκπαίδευση και Κατάρτιση 2010» της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η επαγγελματική ανάπτυξη και βελτίωση της ποιότητας των εκπαιδευτών έχουν αναγνωριστεί ως προτεραιότητα σε ευρωπαϊκό επίπεδο και εξακολουθεί να αποτελεί μια πραγματική πρόκληση στις περισσότερες χώρες.

Στην μελέτη «Βασικές Δεξιότητες στα επαγγέλματα εκπαίδευσης ενηλίκων» (DG EAC/ B3542 – 2010), ως βασικές δεξιότητες κλειδί στην εκπαίδευση ενηλίκων, μεταξύ άλλων απαριθμούνται: η ικανότητα ενδυνάμωσης των ενήλικων καταρτιζομένων, η επικοινωνιακή ικανότητα, η ικανότητα διαχείρισης ανομοιογενών και διαφορετικών ομάδων. Οι εκπαιδευτές ενηλίκων πρέπει να γνωρίζουν βασικές αρχές συντονισμού της ομάδας, να είναι σε θέση να προσδιορίζουν τους διαφορετικούς ρόλους και τις λειτουργίες σε μια ομάδα, καθώς και να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τις τεχνικές της ενδυνάμωσης και της διαχείρισης συγκρούσεων.

Προκειμένου να αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα, οι εταίροι του σχεδίου PaTie εξετάζουν το πλαίσιο λειτουργίας των δομών κατάρτισης σε χώρες της ΕΕ και αναπτύσσουν ένα πρόγραμμα σπουδών εξαιρετικά καινοτόμο, διεθνώς ανταγωνιστικό που εστιάζει στην εκπαίδευση ενηλίκων και την βιωματική μάθηση μέσα από την χρήση του ψυχοδράματος.

Στο βασικό εταιρικό σχήμα συμμετέχουν πέντε εταίροι από τέσσερις διαφορικές χώρες, Ελλάδα, Πολωνία, Ιταλία και Ισπανία

 

Στόχος του σχεδίου

Στόχος του σχεδίου «PaTiE» είναι η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και της επάρκειας των υφισταμένων πρακτικών κατάρτισης στην εκπαίδευση ενηλίκων, η αναβάθμιση των δεξιοτήτων εκπαιδευτών ενηλίκων στην κατάκτηση ψυχοδραματικών τεχνικών και τελικά η ανάπτυξη ενός Ευρωπαϊκού προφίλ του εκπαιδευτή ενηλίκων – ψυχοδραματιστή.

 

Περιγραφή δράσεων

Βασική μεθοδολογία για την επίτευξη του στόχου του προγράμματος είναι ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη ενός καινοτόμου εκπαιδευτικού προγράμματος σπουδών και του αντίστοιχου εκπαιδευτικού υλικού, μέσω υλοποίησης τριών βασικών αλληλοσυνδεόμενων δράσεων:

  1. Έρευνα για την χρήση του ψυχοδράματος στην εκπαίδευση ενηλίκων
  2. Παραγωγή υλικού κατάρτισης
  3. Υλοποίηση εθνικών πιλοτικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων

Έρευνα για την χρήση του ψυχοδράματος στην εκπαίδευση ενηλίκων

Μετά από έρευνα σε όλες τις χώρες της κοινοπραξίας του προγράμματος, μεταξύ εκπαιδευτών ενηλίκων επαγγελματικής εκπαίδευσης και ψυχοδραματιστών, σχετικά με την χρήση βιωματικών τεχνικών εκπαίδευσης στην υλοποίηση προγραμμάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, εντοπίστηκαν οι πραγματικές ανάγκες των εκπαιδευτών ενηλίκων όσον αφορά στην εφαρμογή τεχνικών ψυχοδράματος στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Εκπαιδευτές ενηλίκων και πιστοποιημένοι ψυχοδραματιστές στην Ελλάδα, Ιταλία, Πολωνία και Ισπανία συμμετείχαν μέσω συμπλήρωσης μίας σειράς ερωτηματολογίων και δομημένων συνεντεύξεων, σε έρευνα με στόχο την κατανόηση του εάν και πώς το ψυχόδραμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη βελτίωση των δεξιοτήτων και των ικανοτήτων των εκπαιδευτών ενηλίκων.  Περιγράφεται ευρέως από τις σύγχρονες κοινωνικές επιστήμες και επιβεβαιώνεται από τις απαντήσεις των συμμετεχόντων στα ερωτηματολόγια ότι τα χαρακτηριστικά των ενήλικων εκπαιδευομένων, που προσδιορίζουν την συμπεριφορά τους κατά την διάρκεια της κατάρτισης, διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην διεξαγωγή του προγράμματος. Ειδικότερα μερικά από αυτά τα χαρακτηριστικά είναι:

  • Η ιεραρχική τους στάση, που τους τοποθετεί μπροστά στους εκπαιδευτές όχι ως «υποδεέστερους», αλλά μάλλον ως ίσους. Για το λόγο αυτό, οι ενήλικες καταρτιζόμενοι απαιτούν μια πιο ευέλικτη προσέγγιση της διδασκαλίας, που να σέβεται την ανεξαρτησία τους, τις προηγούμενες εμπειρίες τους και τις τρέχουσες ικανότητές τους.
  • Η περιορισμένη διαθεσιμότητα του χρόνου τους.
  • Τα προσωπικά κίνητρα, τα οποία σπανίως κατευθύνονται προς την απλή προσωπική ανάπτυξη.
  • Η ανάγκη τους να αναφέρονται σε προηγούμενες γνώσεις και εμπειρίες τους όταν αντιμετωπίζουν τα νέα μοντέλα.
  • Και ακόμη, λόγω της προηγούμενης εμπειρίας, οι τάξεις των ενηλίκων σπουδαστών είναι πιο ετερογενής σε σχέση με τις κατηγορίες των νεότερων σπουδαστών.

Όσον αφορά τα συλλεχθέντα δεδομένα της έρευνας, οι προαναφερθείσες παρατηρήσεις επιβεβαιώνονται από τα 102 ερωτηματολόγια που συμπληρώθηκαν, ενώ διαπιστώθηκε ότι η εκπαίδευση ενηλίκων, όχι μόνο απαιτεί την εις βάθος γνώση του αντικειμένου που πρόκειται να διδαχθεί, αλλά – το πιο σημαντικό- την απόκτηση δεξιοτήτων που επιτρέπουν τη σωστή διαχείριση των ομάδων των μαθητών. Ειδικότερα, από την ανάλυση των ερωτηματολογίων, προέκυψε ότι:

  • Το 55% των ερωτηθέντων θεωρούν εξαιρετικά σημαντική των ικανότητα του εκπαιδευτή να «είναι επικοινωνιακός», «μέλος της ομάδας» και «να αναπτύσσει διασυνδέσεις».
  • Η δεύτερη πιο σημαντική ικανότητα του εκπαιδευτή (51% την θεωρεί ότι είναι εξαιρετικά σημαντική), είναι η ικανότητά του «να εντάσσει τους εκπαιδευόμενους στην εκπαιδευτική διαδικασία, να συμμετάσχουν και να μοιράζονται την γνώμη και τις εμπειρίες τους».
  • Το 50% των ερωτηθέντων έκριναν ότι οι δεξιότητες του «να είναι σε θέση να εφαρμόσει διαφορετικές μεθόδους μάθησης, στυλ και τεχνικές δουλεύοντας με ενήλικες», «να είναι παρακινητής και εμψυχωτής», «να είναι σε θέση να ασχοληθεί με ετερογενείς ομάδες» και «να δημιουργεί ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης»,  είναι ζωτικής σημασίας για τον εκπαιδευτή ενηλίκων.

Συγκρίνοντας  αυτές τις παρατηρήσεις με τις απαντήσεις στο ερώτημα για τους ψυχοδραματιστές, «ποια θεωρείτε ότι είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά και τα προσόντα που θα πρέπει να έχει ένας εκπαιδευτής ενηλίκων ώστε να εφαρμόζει επιτυχώς το ψυχόδραμα στην εκπαιδευτική διαδικασία», παρατηρείται πως σύμφωνα με τις απαντήσεις ψυχοδραματιστών που πήραν μέρος στη συνέντευξη, το ψυχόδραμα δύναται να έχει θετικό αντίκτυπο στις ικανότητες που θεωρούνται πιο σημαντικές από τους εκπαιδευτές ενηλίκων.

Ένας άλλος στόχος της έρευνας ήταν να κατανοηθεί με ποιον τρόπο το ψυχόδραμα έχει εφαρμοστεί στο παρελθόν στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων. Συνολικά, διαπιστώθηκε ότι ως ψυχολογικός όρος, το ψυχόδραμα ήταν γνωστό στο 50% των εκπαιδευτικών που ερωτήθηκαν, παρόλο που υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών (στην Πολωνία είναι γνωστός στο 81% των εκπαιδευτικών, ενώ στην Ισπανία μόνο στο 28%).

Από την ανάλυση και τη σύγκριση των ερωτηματολογίων που συμπληρώθηκαν από τους εκπαιδευτικούς και τους ψυχοδραματιστές, μπορεί να επιβεβαιωθεί ότι η εφαρμογή των ψυχοδραματικών τεχνικών στην κατάρτιση είναι σε θέση να επιφέρει σημαντικά οφέλη. Το ψυχόδραμα εναρμονίζεται πλήρως με τις ικανότητες που ζητούνται από τους εκπαιδευτικούς στη διαχείριση των ομάδων και παράδοση των μαθημάτων, και φαίνεται ότι είναι σε θέση να συνεισφέρει σημαντικά στα επαναλαμβανόμενα προβλήματα που ήρθαν στο φως μέσω της ανάλυσης των ερωτηματολογίων όπως αναφέρονται παραπάνω.

Επιπλέον, ως μια άτυπη μέθοδος, το ψυχόδραμα είναι σε πλήρη συμφωνία με τις σύγχρονες μεθόδους εκπαίδευσης ενηλίκων, καθώς ευνοεί τις ψυχολογικές, τις δημιουργικές και ρεαλιστικές πτυχές της διδασκαλίας, σε αντίθεση με την  κλασική τυπική προσέγγιση, η οποία δεν απολαμβάνει εκτίμησης από τους εκπαιδευτικούς και τους ενήλικες σπουδαστές.

 

Εκπαιδευτικό υλικό

Το εκπαιδευτικό υλικό  αποτελείται από i) πρόγραμμα σπουδών, ii) εκπαιδευτικό υλικό και iii) εγχειρίδιο εκπαιδευτή, για την ορθή εφαρμογή του εκπαιδευτικού υλικού. Παρά το γεγονός ότι όλοι οι εταίροι είχαν εμπειρία στην εκπαίδευση ενηλίκων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, στο βαθμό που το εν λόγω έργο συνίσταται στη μεταφορά της καινοτομίας, μόνο η Πολωνία είχε τη γνώση και την εμπειρία για το ψυχόδραμα ως εφαρμογή στις εκπαιδευτικές διαδικασίες. Η φύση και η ιδιαιτερότητα του Ψυχοδράματος κατέστησαν αναγκαία και καταλυτική τη συμβολή των ψυχοδραματιστών και εμπειρογνωμόνων στον τομέα, προκειμένου να αναπτυχθούν τα περιεχόμενα των εκπαιδευτικών πακέτων.

Το ψυχόδραμα είναι «δράση», για το λόγο αυτό το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου του εκπαιδευτικού υλικού αποτελείται από παραδείγματα και ασκήσεις που μπορούν να εφαρμοστούν κατά τη διάρκεια των μαθημάτων. Με τη στάθμιση των θεματικών σημείων στο ενιαίο πρόγραμμα σπουδών προσδιορίστηκαν οι θεματικές ενότητες οι μαθησιακοί στόχοι και αναπτύχθηκε το αντίστοιχο εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο απαρτίζεται από οκτώ επιμέρους εκπαιδευτικά πακέτα που αντιστοιχούν στις οκτώ παρακάτω θεματικές ενότητες:

Θεματική ενότητα 1: Βιωματικό ψυχόδραμα

Το ψυχόδραμα είναι μία θεραπευτική μέθοδος η οποία υποστηρίζει τη προσωπική εξέλιξη παρέχοντας μία μοναδική δυνατότητα να παρουσιάσει κανείς τις εμπειρίες, τα προβλήματα, τις δυσκολίες και τις εσωτερικές διαμάχες του με μία πιο δραματοποιημένη μορφή. Η μέθοδος αυτή δημιουργήθηκε από τον Jacob Levy Moreno (1889-1974), έναν Ρουμάνο ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή, και έχει αναπτυχθεί ουσιαστικά σε διάφορες κατευθύνσεις από ψυχοθεραπευτές σε όλο τον κόσμο. Ο Moreno στη θεωρία του, δίνει έμφαση στο γεγονός ότι κάποιος αναπτύσσεται και ωριμάζει μέσα σε μία ομάδα, η οποία έχει μία μοναδική δύναμη αλληλεπίδρασης που πηγάζει από εσωτερικά δυναμικά. Η ομάδα είναι όπως ένας καθρέφτης όπου ο καθένας μπορεί να δει το είδωλο του.

Η θεματική ενότητα έχει τους παρακάτω στόχους:

  • να εισαγάγει το ψυχόδραμα ως μέθοδο στους εκπαιδευτές ενηλίκων,
  • να δείξει τις βασικές αρχές όλων των φάσεων του ψυχοδράματος, όπως το «ζέσταμα», η «κοινωνιομετρία», το «μοίρασμα».
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής και η χρησιμότητά του ψυχοδράματος στην εκπαίδευση ενηλίκων.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση της ενότητας, οι καταρτιζόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • σκιαγραφήσουν τις βασικές έννοιες και αρχές του ψυχοδράματος,
  • δώσουν παραδείγματα εφαρμογής της μεθόδου στην εκπαίδευση,
  • εντοπίσουν πιθανές δυσλειτουργίες που προκύπτουν από τη χρήση του ψυχοδράματος,
  • επισημάνουν τις ευκαιρίες εκπαίδευσης ενηλίκων εμπλουτίζοντας την επαγγελματική εκπαίδευση με ψυχοδραματικές τεχνικές και ασκήσεις.

Θεματική ενότητα 2: Η δύναμη της ομάδας

Ομάδα ορίζεται ως «δύο ή περισσότερα άτομα που συνδέονται μεταξύ τους με κοινωνικές σχέσεις,  συνδέονται με την πλειοψηφία των μελών της ομάδας και με την  ομάδα ως σύνολο».

Στο ψυχόδραμα η δυναμική της ομάδας γίνεται αντιληπτή ως μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από μια συνεχή τάση για ισορροπία ή ανισορροπία. Αυτή η κατάσταση διαμορφώνεται στα πλαίσια μίας συνεχούς αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών, καθώς οι διάφορες εξισορροπητικές εντάσεις (που προέρχονται από τα άτομα ή λειτουργία της ομάδας) μετατρέπουν την κοινωνική συμπεριφορά και τη δομή της προσωπικότητας του ατόμου. Σε μια ομάδα, ο αρχηγός της ομάδας κάνει διαρκώς εκτιμήσεις της ισορροπίας των δυνάμεων σε μεταβαλλόμενες καταστάσεις της ομάδας. Υπάρχουν δυνάμεις που ωθούν τους ανθρώπους να ενταχθούν σε κάποιο νέο τρόπο ζωής.

Η θεματική ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να δωθεί στον εκπαιδευτή ενηλίκων μια καλύτερη εικόνα για το τι είναι ομάδα, ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της και η σημασία της στην εκπαίδευση,
  • να αποκτήσουν μια σαφέστερη άποψη των προφανών και σημαντικών διεργασιών και της δυναμικής, που διαμορφώνουν και επηρεάζουν την ομάδα και συνεπώς την τάξη,
  • να παρουσιασθούν και ουσιαστικά να απεικονιστούν δειγματοληπτικές ασκήσεις και παρεμβάσεις, οι οποίες αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι λειτουργίες της ομάδας μπορούν να εφαρμοστούν σε περιβάλλον εργαστηρίου,
  • να αναπτυχθούν οι ικανότητές των εκπαιδευτών, προκειμένου να μπορούν να διαχειριστούν με έναν πιο λειτουργικό τρόπο τις διάφορες καταστάσεις που θα προκύψουν τόσο σε προσωπικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο,
  • να επιτευχθεί ένα συλλογικό εργασία που προέρχεται από προσωπική εργασία και να συζητηθεί σχετικά με το πώς μπορεί να μεταφερθεί αυτή η γνώση στις τάξεις τους, προκειμένου να η εκπαιδευτική διαδικασία γίνει πιο ευχάριστη, πιο γόνιμη και πιο συνεργατική.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση της ενότητας του μαθήματος οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να:

  • μπορούν να εξηγήσουν τις αρχές και τη δυναμική της ομάδας, τα πιθανά οφέλη από την εφαρμογή της νέας αυτής γνώσης στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης ενηλίκων,
  • προσδιορίσουν τα οφέλη του ψυχοδραματικού τρόπου μάθησης στην εκπαιδευτική διαδικασία, ως μέλη της ομάδας,
  • προτείνουν τρεις ασκήσεις που αναφέρονται στην ομαδική εργασία και πώς αυτές μπορούν να εφαρμοστούν στην τάξη,
  • προτείνουν και να εκτελούν μια συγκεκριμένη άσκηση, η οποία να αντιστοιχεί σε μια ιδιαίτερη πρόκληση σε μια ομάδα ενήλικων εκπαιδευομένων.

Θεματική ενότητα 3: Κοινωνιομετρία

Η κοινωνιομετρία είναι μια επιστήμη των ανθρώπινων σχέσεων που αρχικά σχεδιάστηκε από τον Jacob L. Moreno και αναπτύχθηκε περαιτέρω από τους οπαδούς του στο ψυχόδραμα και το κοινωνιόδραμα. Πρόκειται για μια μελέτη περί του σχηματισμού και της δομής των ομάδων με σκοπό την απεικόνιση των διαπροσωπικών σχέσεων που αναπτύσσονται σε αυτές. Η επικέντρωση είναι πρακτική, καθώς οι κοινωνιομετρικές ασκήσεις ασχολούνται με τις επιδράσεις του ατόμου στη συνοχή της ομάδας, και αντίστροφα, την επίδραση της ομάδας στο άτομο. Κατά συνέπεια, η κοινωνιομετρία έχει άμεση σχέση με την εκπαίδευση, διευκολύνοντας τη διαδικασία της δημιουργίας ομάδας, την απομόνωση και αντίσταση του εκπαιδευόμενου. Εάν εφαρμοστεί σωστά, η μέθοδος μπορεί να φέρει αποτελέσματα τα οποία ενισχύουν σημαντικά τα κίνητρα των μελών της ομάδας να συμμετάσχουν σην εκπαιδευτική διαδικασία μάθησης.

Τα παρακάτω οφέλη είναι καλά τεκμηριωμένα στην πρακτική της κοινωνιομετρίας:

  • Οι κοινωνιομετρικές ασκήσεις βοηθούν τους συμμετέχοντες να αυξήσουν την γνώση τους πάνω στην πολύπλοκη φύση των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ μελών της ομάδας, να αντιλαμβάνονται καλύτερα πως αυτές οι σχέσεις συνδέοντα, να ευαισθητοποιηθούν στη πολύπλοκη φύση των σχέσεων μεταξύ της ομάδας και να κατανοήσουν καλύτερα πώς αυτές οι σχέσεις συνδέονται με τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας τους, τα συναισθήματα και τις πεποιθήσεις τους.
  • Γνωριμία με τον εαυτό τους, καλύτερη κατανόηση του πώς οι λειτουργίες της ομάδας έχουν ουσιώδη επίδραση στην εξέλιξη του καθενός από τα μέλη της και βελτιώνει τη συνεργασία τους.
  • Οι κοινωνιομετρικές τεχνικές διευκολύνουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων της ομάδας, ειδικά στις περιπτώσεις όπου υπάρχουν συγκρούσεις μεταξύ μελών της ομάδας και η συναίνεση είναι απαραίτητο να επιτευχθεί.

Η θεματική ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να εισαγάγει τους εκπαιδευτές ενηλίκων επαγγελματικής κατάρτισης στα βασικά της κοινωνιομετρίας και στη χρησιμότητά της για την εκπαίδευση,
  • να παρουσιάσει ένα σύνολο κοινωνιομετρικών τεχνικών χρήσιμες στο να απεικονίζουν την δομή της ομάδας και να διευκολύνουν το «κτίσιμο» της ομάδας και τη διαχείριση των συγκρούσεων,
  • να απεικονίσουν πρακτικά πως αυτές οι τεχνικές μπορούν να εφαρμοστούν σε περιβάλλον εκπαίδευσης,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής των τεχνικών στην εκπαιδευτική πρακτική των συμμετεχόντων.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος της οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • εξηγήσουν τις αρχές της κοινωνιομετρίας και τα πιθανά οφέλη της για την εκπαιδευτική πρακτική στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων,
  • εντοπίσουν τρεις κοινωνιομετρικές τεχνικές και να τεκμηριώσουν γιατί και πώς μπορούν (ή δεν μπορούν) να εφαρμοστούν,
  • να προτείνουν και να εκτελέσουν την κατάλληλη κοινωνιομετρική άσκηση ανταποκρινόμενοι σε συγκεκριμένο πρόβλημα/πρόκληση σε μια ομάδα ενήλικων εκπαιδευομένων,
  • να «χαρτογραφήσουν» τη δομής της ομάδας του δείγματος και τις των εγγενών αναπτυγμένων σχέσεων.

Θεματική ενότητα 4: Το ζέσταμα

Ο αυθορμητισμός και η δημιουργικότητα αποτελούν κομβικά σημεία στο ψυχόδραμα που επιτρέπουν να γίνουν θετικές αλλαγές και από θεραπευτικής και εκπαιδευτικής άποψης. Για να είναι σε θέση να ξεκινήσει μια ψυχοδραματική διαδικασία, είναι απαραίτητο για τους συμμετέχοντες να είναι πρόθυμοι να εμπλακούν, αφήνοντας κατά μέρος  τον ορθολογισμό και αφήνοντας χώρο στον αυθορμητισμό, και τη δημιουργικότητα τους,. Για να γίνει αυτό, είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί ένα κλίμα που να διευκολύνει την ομάδα και όπου ο καθένας να αισθάνεται ελεύθερος να εκφράσει τον εαυτό τους χωρίς τον φόβο ότι θα κριθεί ή θα δεχτεί επίθεση. Ο αυθορμητισμός είναι καταλύτης για την δημιουργικότητα και το ένα χωρίς το άλλο έχει μόνο αρνητικά και μη αποδοτικά αποτελέσματα. Ο αυθορμητισμός μπορεί να κατακτηθεί μέσα από την εκπαίδευση, να αναπτυχθεί και αναδημιουργείται μέσα από μια διαδικασία προθέρμανσης.

Η θεματική ενότητα έχει τους παρακάτω στόχους:

  • να εισαγάγει τους εκπαιδευτές ενηλίκων στα βασικά του «ζεστάματος» και της σχετικότητας του με την εκπαιδευτική διαδικασία,
  • να παρουσιάσει μια σειρά από τεχνικές «ζεστάματος»,
  • να απεικονίσθούν πρακτικά, πώς αυτές οι τεχνικές μπορούν να εφαρμοστούν σε περιβάλλον εκπαίδευσης,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής των τεχνικών στην εκπαιδευτική πρακτική των συμμετεχόντων.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • εξηγήσουν τις αρχές του «ζεστάματος» και τα πιθανά οφέλη του στην εκπαιδευτική πρακτική,
  • να εντοπίζουν τεχνικές προθέρμανσης και να μπορούν να επιχειρηματολογούν στο γιατί και στο πώς μπορούν (ή δεν μπορούν) να εφαρμοστούν στην ίδια την πρακτική των συμμετεχόντων,
  • να προτείνουν και να εκτελούν μια κατάλληλη άσκηση προθέρμανσης για να ανταποκριθούν σε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα/πρόκληση σε μια ομάδα εκπαιδευομένων.

Θεματική ενότητα 5: Η δύναμη του παιχνιδιού –  παιχνίδι ρόλων

Το παιχνίδι ρόλων είναι ένα είδος πειραματικής δραστηριότητας που χρησιμοποιείται σε πολλούς τομείς και επαναλαμβάνεται σε διάφορα θεωρητικά μοντέλα, όμως προέρχεται από την θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση του κλασικού ψυχοδράματος. Ο Moreno έχει τελειοποιήσει αυτό το είδος της πράξης, ούτως ώστε να τονωθεί η εκμάθηση σε σχέση με τους ρόλους και τους αντι-ρόλους που υποδυόμαστε στην ζωή μας καθημερινά.

Η χρήση των παιχνιδιών ρόλων στην εκπαίδευση, προσπαθεί να συζεύξει την απόκτηση των επικοινωνιακών δεξιοτήτων (να γνωρίζει πώς να είναι) με συγκεκριμένες και τεχνικές δεξιότητες ενός συγκεκριμένου επαγγελματικού προφίλ (ξέροντας τι να κάνει) που οδηγούν στην ολοκλήρωση θεωρητικής γνώσης (know how).

Η τεχνική διεξάγεται στα ακόλουθα στάδια:

α. ο εκπαιδευτής εισάγει το πρόβλημα με την προσαρμογή των διαφόρων μεθόδων, ή αναγγέλλοντας και οριοθετώντας μια κατάσταση, ή μέσω χρήσης βίντεο ή μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας,

β. οι συμμετέχοντες ερμηνεύουν το ρόλο που τους έχει ανατεθεί (όπως εργοδότης και εργαζόμενος, πωλητής και πελάτης, και ούτω καθεξής), σύμφωνα με τις ενδείξεις και το υλικό που τους παρέχεται, με στόχο την περιγραφή των ρόλων και το πλαίσιο στο οποίο το πρόβλημα πρέπει να εισαχθεί,

γ. μετά τη λήξη της ερμηνείας του ρόλου, υπάρχει μια γενική συζήτηση με τη συμμετοχή όχι μόνο των ατόμων που έλαβαν μέρος, αλλά ολόκληρης της ομάδας. Τα επιλεγμένα προβλήματα αναλύονται, οι ανθρώπινες σχέσεις που ανεδείχθησαν  και οι γενικές αρχές που που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της συζήτησης.

Η ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να εισαγάγει στους εκπαιδευτές ενηλίκων τα βασικά του role-playing και τη σημασία του στην εκπαίδευση,
  • να παρουσιάσει μια σειρά από τις πιο χρήσιμες τεχνικές που παίζουν ρόλο στη σκιαγράφηση των δομών της ομάδας και να διευκολύνουν την ανάληψη ρόλων και τη δυναμική της ομάδας,
  • να απεικονιστεί πρακτικά πώς αυτές οι τεχνικές μπορούν να εφαρμοστούν στο περιβάλλον εργαστηρίου/ εκπαιδευτικής διαδικασίας,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής των τεχνικών αυτών στην εκπαιδευτική πρακτική των συμμετεχόντων.

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • εξηγήσουν τις αρχές του role-playing και τα πιθανά οφέλη του στην εκπαιδευτική πρακτική στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης ενηλίκων,
  • να μπορούν να απαριθμήσουν μερικές τεχνικές ρόλων και να επιχειρηματολογήσουν το γιατί και το πώς μπορούν (ή δεν μπορούν) να εφαρμοστούν από τους καταρτιζόμενους,
  • να προτείνουν και να εκτελέσουν μια κατάλληλη άσκηση παιχνιδιού ρόλων, οι οποία σχετίζεται με ένα συγκεκριμένο πρόβλημα/πρόκληση σε μια ομάδα εκπαιδευομένων.

Θεματική ενότητα 6: Δουλεύοντας με τα σύμβολα

Στο ψυχόδραμα, τα πάντα είναι ένα σύμβολο. Ωστόσο, το σύμβολο δεν είναι σημαντικό όσον αφορά στην έννοια του, την προέλευσή του ή τη λειτουργία του. Αυτό που είναι σημαντικό, είναι «να ενεργήσει» το σύμβολο ή να ενεργεί “στο σύμβολο”. Σύμφωνα με τον πατέρα της ψυχανάλυσης, Σίγκμουντ Φρόιντ, το «σύμβολο» είναι μία φυλογενετική αλήθεια η οποία προηγείται της ανάπτυξης της γλώσσας σε ένα άτομο. Το Ψυχόδραμα απεικονίζει τα σύμβολα της δράσης, της ενσωμάτωσης και την ανάλυσης. Η αλλαγή σε προσωπικό ή ομαδικό επίπεδο θα εξαρτηθεί από «την ένταση του δεσμού μεταξύ λέξης, συμβόλου, συμπεριφοράς και δράσης». Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο η χρήση των συμβόλων και των συμβολισμών είναι σημαντική σε ένα ψυχοδραματικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο, και σε αυτό το σκεπτικό βασίζεται αυτή η θεματική ενότητα.

Τα σύμβολα συνδέονται με όνειρα, με το ασυνείδητο, ή με σκέψεις που βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση. Δύναται, ως εκ τούτου, να υπάρχει πρόσβαση σε αποκρυπτόμενη πληροφορία η οποία δεν είναι εύκολα προσβάσιμη από την ορθολογικό εγκέφαλο.

Η ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να κατανοηθεί η αξία και η χρήση των συμβόλων στο ψυχόδραμα για την εκπαίδευση ενηλίκων,
  • να εισάγει στους εκπαιδευτές στη βασική χρήση των συμβόλων και τη σημασία τους στην εκπαίδευση ενηλίκων,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής συμβόλων στο περιεχόμενο των εκπαιδευτικών πρακτικών των συμμετεχόντων,
  • να εξοικειώσει τους εκπαιδευτές με τα κύρια σύμβολα, το περιεχόμενο, το νόημα και τη χρήση τους σε σχέση με καταστάσεις που έχουν βιώσει μέσα στην τάξη,
  • να γνωστοποιηθεί η χρηστικότητα των συμβόλων στην αφαίρεση μπλοκαρισμάτων (συγκρούσεις, φοβίες, αντίσταση, έλλειψη κινήτρων, καταστροφική δυναμική) που κατά καιρούς προκύπτουν στη διαδικασία ομαδικής μάθησης.

Μετά την ολοκλήρωση αυτής της ενότητας της εκπαίδευσης, οι συμμετέχοντες θα πρέπει να είναι σε θέση να:

  • επισημάνουν τη σημασία της χρήσης των συμβόλων στην εκπαιδευτική πράξη,
  • ενσωματώνουν τη χρήση των συμβόλων στις ενεργητικές τεχνικές κατά τη διάρκεια των ψυχοδραματικών δράσεων,
  • να προτείνουν διάφορα σύμβολα, και να εντοπίζουν την πιθανή χρήση τους σε μια ομάδα εκπαιδευομένων ενηλίκων σε προβληματική κατάσταση – άρνηση – σύγκρουση,
  • να αναπτύσσουν μία απλή ψυχοδραματική άσκηση, προσανατολισμένη στην εκπαίδευση ενηλίκων,
  • να καθοδηγούν και να συμμετάσχουν σε ψυχοδραματική δράση, προάγοντας την σημασία του να προστατεύεις και να φροντίζεις, την ακεραιότητα της ομάδας και του κάθε ατόμου την ομάδα.

Θεματική ενότητα 7: Η διαχείριση κρίσεων

Οι κρίσεις και η σύγκρουση δεν μπορούν να αποκλειστούν από ομάδες ανθρώπων, είτε πρόκειται για δύο άτομα, μικρές ομάδες, μεγαλύτερες, είτε πολύ μεγάλες ομάδες, όπως τα έθνη και ομοσπονδίες εθνών. Εάν η ανοικτή σύγκρουση καταπιεστεί ή κατασταλεί, τότε σίγουρα θα προκύψει με έμμεσο, διαβρωτικό και συχνά δυσάρεστο τρόπο. Παρά το γεγονός ότι η άμεση αντίδραση μας για την σύγκρουση είναι αρνητική, η πικρία, ο πόλεμος, η βία δεν είναι απαραίτητα κάτι το «κακό» ή παθολογικό για να το ξεφορτωθούμε. Αν σκεφτούμε λίγο περισσότερο, πολλές θετικές αντανακλάσεις περιέχονται στη σύγκρουση, όπως: δράση, διέγερση, αλλαγή, νέα μάθηση και ανάπτυξη.

Μερικές ομάδες είναι «πολύ καλές» και αποφεύγουν τη σύγκρουση, αντικατοπτρίζοντας συχνά  με αυτόν τον τρόπο την ικανότητα αποφυγής σύγκρουσης του αρχηγού της ομάδας. Ωστόσο, οι συγκρούσεις είναι σχεδόν αναπόφευκτες κατά τη διαδικασία της ανάπτυξης της ομάδας και ταυτόχρονα εξαιρετικά πολύτιμες, εάν βέβαια η ένταση της είναι ανεκτή από τα μέλη και τους σχετικούς κανόνες που έχουν θεσπιστεί στην ομάδα. Αν κάποιος, όπως ο αρχηγός της ομάδας, καταφέρνει να διαχειριστεί τη σύγκρουση, τότε αυτός / αυτή έχει κάνει ένα μεγάλο βήμα για την ανάπτυξη της ατομικής ωρίμανσης και συναισθηματικής προσαρμοστικότητας και την ανοχή.

Μετά την ολοκλήρωση της θεματικής ενότητας, οι εκπαιδευόμενοι θα πρέπει να είναι σε θέση να:

  • έχουν εισαχθεί στην ψυχοδραματική φιλοσοφία,
  • αναπτύξουν τις ικανότητές τους, προκειμένου να εφαρμόσουν τεχνικές διαχείρισης κρίσεων σε περιβάλλον εκπαιδευτικής διαδικασίας και να συμβάλουν στην προσωπική ανάπτυξη των εκπαιδευομένων,
  • αισθάνονται περισσότερο σε θέση να διαχειριστούν με πιο λειτουργικό τρόπο καταστάσεις συγκρούσεων σε προσωπικό και ομαδικό επίπεδο
  • καταχτούν συλλογική εργασία και στόχους μέσα από προσωπική εργασία

Οι εκπαιδευόμενοι μαθητές αναμένεται να:

  • βλέπουν σαφέστερα τη δυναμική της ομάδας και τα στοιχεία της ανθρώπινης επικοινωνίας,
  • εκτιμούν την βιωματικό τρόπο μάθησης ως μέλη ομάδας,
  • να συμβάλουν στην ανάπτυξη της διαδικασίας της μάθησης σε εκπαιδευτικό περιβάλλον (τάξη).

Θεματική ενότητα 8: Το «μοίρασμα»

Το «μοίρασμα» είναι η τελική φάση του ψυχοδράματος, ακολουθεί το ζέσταμα και τη «δράση». Στη διαδικασία του «μοιράσματος» η προσοχή μετατοπίζεται από το μέλος ή τα μέλη, και εστιάζεται στην ομάδα. Η πράξη του μοιράσματος είναι επικεντρωμένη στην ομάδα, καθώς τα μέλη της καλούνται να μοιραστούν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους σε σχέση με τη δραματοποίηση. Τα μέλη της ομάδας θα μοιραστούν τις εμπειρίες τους σχετικά με γεγονότα που επηρεάζουν και τη διαδικασία της μάθησης τους, την ατμόσφαιρα στην τάξη και ότι είχε επίδραση στις πεποιθήσεις, τις ιδέες, το σώμα ή την καρδιά τους, και ως εκ τούτου, θα αναπτυχθεί μια γόνιμη συζήτηση για τις σχέσεις τους στην τάξη, τα κίνητρα και τις συμπεριφορές προς την μαθησιακή διαδικασία. Σύμφωνα με τον Moreno, κατά το «μοίρασμα», «τα μέλη της ομάδας αρχίζουν, το ένα μετά το άλλο,  να εκφράζουν τα δικά τους συναισθήματα και τις εμπειρίες παρόμοιων συγκρούσεων και με τον τρόπο αυτό, η ομάδα φτάνει σε κάποιου είδους κάθαρσης». Όταν όμοιες εμπειρίες μοιράζονται, δημιουργείται ένα αντηχείο και η ανάπτυξης μίας αυθεντικής ομάδας γίνεται εφικτή.

Η θεματική ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να δείξει σους εκπαιδευτικούς ενηλίκων τη σημασία του «μοιράσματος» σε οποιαδήποτε ψυχοδραματική διαδικασία,
  • να δημιουργήσει τις αναγκαίες προϋποθέσεις για μια καλή χρήση «μοιράσματος» στην εκπαίδευση,
  • να κατανοήσουν οι καταρτιζόμενοι τις διαφορετικές μορφές της κατεύθυνσης στο ψυχόδραμα,
  • να αποκτήσουν εμπειρία σε μια διαδικασία «μοιράσματος».

Μετά την ολοκλήρωση της ενότητας, ο εκπαιδευόμενος θα πρέπει να είναι σε θέση να:

  • επιδείξει την απόκτηση των απαραίτητων βασικών γνώσεων, για να καθοδηγήσει μία διαδικασία «μοιράσματος»,
  • προσδιορίσει τις διαδικασίες που μπορούν να εμποδίσουν δράσεις «μοιράσματος» στο ψυχόδραμα,
  • να μοιραστεί τις εμπειρίες με σωστό τρόπο σύμφωνα με τις ανάγκες της ομάδας.

Εγχειρίδιο εκπαιδευτή

Για την παροχή πρακτικών πληροφοριών και βασικών γνώσεων στους εκπαιδευτές ενηλίκων, που συμμετέχουν στο «ψυχόδραμα ως εργαλείο στην εκπαίδευση ενηλίκων», αναπτύχθηκε οδηγός, ο οποίος αναλύει  την εκπαιδευτική διαδικασία, καθοδηγεί στο πώς να χρησιμοποιηθεί το υλικό που έχει να διδαχθεί τόσο όσο αφορά στη θεωρία, όσο  και στις ασκήσεις. Δίδονται οι κατευθυντήριες γραμμές για τη διάρθρωση κάθε εργαστηρίου, σε σχέση με το χρόνο και το περιεχόμενο, καθώς και τον προσδιορισμό των στόχων της κάθε δραστηριότητας. Στο εγχειρίδιο, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αξιολόγηση του κάθε εργαστηρίου. Στο κομμάτι που αφορά στην αξιολόγηση, αναφέρονται τα κριτήρια με τα οποία ο εκπαιδευτής  θα πρέπει να αξιολογεί τις δράσεις σε κάθε ολοκληρωμένο εργαστήριο και περιέχονται αντίστοιχα φύλλα αξιολόγησης και ερωτηματολόγια.

Εφαρμογή εθνικών πιλοτικών προγραμμάτων

Τα πιλοτικά προγράμματα εκπαίδευσης αποτελούν την καρδιά του προγράμματος PaTie. Η παράδοση των πιλοτικών μαθημάτων για εκπαιδευτές ενηλίκων σε ψυχοδραματικές τεχνικές μάθησης, σε όλες τις χώρες των εταίρων, με χρήση του αναπτυχθέντος  εκπαιδευτικού υλικού, είχαν σκοπό την αξιολόγηση του και την ανάλογη προσαρμογή τους, ώστε να γίνει πιο αποτελεσματικό στις ανάγκες των εκπαιδευτών. Πραγματοποιήθηκε σειρά 32 πιλοτικών εργαστηρίων, με τη συμμετοχή 45 εκπαιδευτών ενηλίκων επαγγελματικής κατάρτισης, στις τέσσερις χώρες των  εταίρων. Η αξιολόγηση των προγραμμάτων έδωσε αρκετό υλικό για ανατροφοδότηση και τελική διαμόρφωση του παραχθέντος εκπαιδευτικού υλικού.

Συμπέρασμα

Η εφαρμογή ψυχοδραματικών τεχνικών στη εκπαίδευση ενηλίκων επαγγελματικής κατάρτισης μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων εκπαιδευτών  και να συνεισφέρει στην ανάπτυξη ευρωπαϊκού προφίλ εκπαιδευτή ενηλίκων – ψυχοδραματιστή.

 

 

Βιβλιογραφία

«Εκπαίδευση και Κατάρτιση 2010» της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Μελέτη “ALPINE” (DG EAC/ B3276 – 2008)

«Βασικές Δεξιότητες στα επαγγέλματα εκπαίδευσης ενηλίκων» (DG EAC/ B3542 – 2010)

Αναφορές εταίρων πακέτων εργασίας προγράμματος PaTie

 

 Το Ψυχόδραμα ως εργαλείο στην εκπαίδευση ενηλίκων

Ανδρουλάκης Κωνσταντίνος, Οικονομολόγος, MSc , Διευθυντής τμήματος Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων στο «Ευρωπαϊκό Κέντρο Κατάρτισης για την Απασχόληση (ΕΚΚΑ Α.Ε.Ε.) – ECTE»

 

Περίληψη

Τα υπάρχοντα προγράμματα κατάρτισης για την «εκπαίδευση εκπαιδευτών» στη βιωματική μάθηση και στις ψυχοδραματικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις παρουσιάζουν έντονη ποικιλομορφία. Το σχέδιο «PaTiΕ» έχει  στόχο την βελτίωση της αποτελεσματικότητας και επάρκειας των υφισταμένων πρακτικών κατάρτισης, την αναβάθμιση των δεξιοτήτων των εκπαιδευτών ενηλίκων στην κατάκτηση ψυχοδραματικών τεχνικών και τελικά την ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού προφίλ του «εκπαιδευτή ενηλίκων – ψυχοδραματιστή». Η ανάπτυξη ενός διεθνούς προγράμματος σπουδών κατάρτισης και του αντίστοιχου εκπαιδευτικού υλικού, βασίστηκε στα αποτελέσματα έρευνας που διεξήχθη σε όλες τις χώρες της κοινοπραξίας του προγράμματος, σχετικά με την χρήση βιωματικών τεχνικών και μεθόδων ψυχοδράματος, στην εκπαιδευτική διαδικασία προγραμμάτων ενηλίκων.To σχέδιο αναπτύσσεται στο πλαίσιο του τομεακού προγράμματος Leonardo da Vinci (LdV), Δράση Πολυμερή Σχέδια Μεταφοράς Καινοτομίας του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Δια Βίου Μάθησης με εθνική αρχή παρακολούθησης το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ), και  συγχρηματοδοτείται από την ΕΕ και  συμμετέχουν πέντε φορείς από τέσσερις Ευρωπαϊκές χώρες

Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Κατάρτισης για την Απασχόληση- ECTE (www.ecte.gr)  με έδρα το Ρέθυμνο, συμμετέχει ως βασικός εταίρος στην εταιρική σχέση του προγράμματος PaTiE (http://www.patie.eu).

Λέξεις κλειδιά: εκπαίδευση ενηλίκων, ψυχόδραμα, τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων, βιωματική εκπαίδευση

 

Παρουσίαση σχεδίου “PaTiE”

 

Εισαγωγή

Οι εκπαιδευτές ενηλίκων διαδραματίζουν έναν ζωτικό ρόλο στην διαμόρφωση της «δια βίου μάθησης πραγματικότητας», καθώς μέσα από το έργο τους υποστηρίζουν και ενθαρρύνουν τους ενήλικες καταρτιζόμενους να αναπτύξουν γνώσεις, δεξιότητες και συμπεριφορές. Η εξέλιξη και επιστημονική κατάρτιση των εκπαιδευτών ενηλίκων είναι απαραίτητη για την παροχή ποιοτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Ο οδηγός  «Εκπαίδευση και Κατάρτιση 2010» της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η επαγγελματική ανάπτυξη και βελτίωση της ποιότητας των εκπαιδευτών έχουν αναγνωριστεί ως προτεραιότητα σε ευρωπαϊκό επίπεδο και εξακολουθεί να αποτελεί μια πραγματική πρόκληση στις περισσότερες χώρες.

Στην μελέτη «Βασικές Δεξιότητες στα επαγγέλματα εκπαίδευσης ενηλίκων» (DG EAC/ B3542 – 2010), ως βασικές δεξιότητες κλειδί στην εκπαίδευση ενηλίκων, μεταξύ άλλων απαριθμούνται: η ικανότητα ενδυνάμωσης των ενήλικων καταρτιζομένων, η επικοινωνιακή ικανότητα, η ικανότητα διαχείρισης ανομοιογενών και διαφορετικών ομάδων. Οι εκπαιδευτές ενηλίκων πρέπει να γνωρίζουν βασικές αρχές συντονισμού της ομάδας, να είναι σε θέση να προσδιορίζουν τους διαφορετικούς ρόλους και τις λειτουργίες σε μια ομάδα, καθώς και να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τις τεχνικές της ενδυνάμωσης και της διαχείρισης συγκρούσεων.

Προκειμένου να αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα, οι εταίροι του σχεδίου PaTie εξετάζουν το πλαίσιο λειτουργίας των δομών κατάρτισης σε χώρες της ΕΕ και αναπτύσσουν ένα πρόγραμμα σπουδών εξαιρετικά καινοτόμο, διεθνώς ανταγωνιστικό που εστιάζει στην εκπαίδευση ενηλίκων και την βιωματική μάθηση μέσα από την χρήση του ψυχοδράματος.

Στο βασικό εταιρικό σχήμα συμμετέχουν πέντε εταίροι από τέσσερις διαφορικές χώρες, Ελλάδα, Πολωνία, Ιταλία και Ισπανία

 

Στόχος του σχεδίου

Στόχος του σχεδίου «PaTiE» είναι η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και της επάρκειας των υφισταμένων πρακτικών κατάρτισης στην εκπαίδευση ενηλίκων, η αναβάθμιση των δεξιοτήτων εκπαιδευτών ενηλίκων στην κατάκτηση ψυχοδραματικών τεχνικών και τελικά η ανάπτυξη ενός Ευρωπαϊκού προφίλ του εκπαιδευτή ενηλίκων – ψυχοδραματιστή.

 

Περιγραφή δράσεων

Βασική μεθοδολογία για την επίτευξη του στόχου του προγράμματος είναι ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη ενός καινοτόμου εκπαιδευτικού προγράμματος σπουδών και του αντίστοιχου εκπαιδευτικού υλικού, μέσω υλοποίησης τριών βασικών αλληλοσυνδεόμενων δράσεων:

  1. Έρευνα για την χρήση του ψυχοδράματος στην εκπαίδευση ενηλίκων
  2. Παραγωγή υλικού κατάρτισης
  3. Υλοποίηση εθνικών πιλοτικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων

Έρευνα για την χρήση του ψυχοδράματος στην εκπαίδευση ενηλίκων

Μετά από έρευνα σε όλες τις χώρες της κοινοπραξίας του προγράμματος, μεταξύ εκπαιδευτών ενηλίκων επαγγελματικής εκπαίδευσης και ψυχοδραματιστών, σχετικά με την χρήση βιωματικών τεχνικών εκπαίδευσης στην υλοποίηση προγραμμάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, εντοπίστηκαν οι πραγματικές ανάγκες των εκπαιδευτών ενηλίκων όσον αφορά στην εφαρμογή τεχνικών ψυχοδράματος στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Εκπαιδευτές ενηλίκων και πιστοποιημένοι ψυχοδραματιστές στην Ελλάδα, Ιταλία, Πολωνία και Ισπανία συμμετείχαν μέσω συμπλήρωσης μίας σειράς ερωτηματολογίων και δομημένων συνεντεύξεων, σε έρευνα με στόχο την κατανόηση του εάν και πώς το ψυχόδραμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη βελτίωση των δεξιοτήτων και των ικανοτήτων των εκπαιδευτών ενηλίκων.  Περιγράφεται ευρέως από τις σύγχρονες κοινωνικές επιστήμες και επιβεβαιώνεται από τις απαντήσεις των συμμετεχόντων στα ερωτηματολόγια ότι τα χαρακτηριστικά των ενήλικων εκπαιδευομένων, που προσδιορίζουν την συμπεριφορά τους κατά την διάρκεια της κατάρτισης, διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην διεξαγωγή του προγράμματος. Ειδικότερα μερικά από αυτά τα χαρακτηριστικά είναι:

  • Η ιεραρχική τους στάση, που τους τοποθετεί μπροστά στους εκπαιδευτές όχι ως «υποδεέστερους», αλλά μάλλον ως ίσους. Για το λόγο αυτό, οι ενήλικες καταρτιζόμενοι απαιτούν μια πιο ευέλικτη προσέγγιση της διδασκαλίας, που να σέβεται την ανεξαρτησία τους, τις προηγούμενες εμπειρίες τους και τις τρέχουσες ικανότητές τους.
  • Η περιορισμένη διαθεσιμότητα του χρόνου τους.
  • Τα προσωπικά κίνητρα, τα οποία σπανίως κατευθύνονται προς την απλή προσωπική ανάπτυξη.
  • Η ανάγκη τους να αναφέρονται σε προηγούμενες γνώσεις και εμπειρίες τους όταν αντιμετωπίζουν τα νέα μοντέλα.
  • Και ακόμη, λόγω της προηγούμενης εμπειρίας, οι τάξεις των ενηλίκων σπουδαστών είναι πιο ετερογενής σε σχέση με τις κατηγορίες των νεότερων σπουδαστών.

Όσον αφορά τα συλλεχθέντα δεδομένα της έρευνας, οι προαναφερθείσες παρατηρήσεις επιβεβαιώνονται από τα 102 ερωτηματολόγια που συμπληρώθηκαν, ενώ διαπιστώθηκε ότι η εκπαίδευση ενηλίκων, όχι μόνο απαιτεί την εις βάθος γνώση του αντικειμένου που πρόκειται να διδαχθεί, αλλά – το πιο σημαντικό- την απόκτηση δεξιοτήτων που επιτρέπουν τη σωστή διαχείριση των ομάδων των μαθητών. Ειδικότερα, από την ανάλυση των ερωτηματολογίων, προέκυψε ότι:

  • Το 55% των ερωτηθέντων θεωρούν εξαιρετικά σημαντική των ικανότητα του εκπαιδευτή να «είναι επικοινωνιακός», «μέλος της ομάδας» και «να αναπτύσσει διασυνδέσεις».
  • Η δεύτερη πιο σημαντική ικανότητα του εκπαιδευτή (51% την θεωρεί ότι είναι εξαιρετικά σημαντική), είναι η ικανότητά του «να εντάσσει τους εκπαιδευόμενους στην εκπαιδευτική διαδικασία, να συμμετάσχουν και να μοιράζονται την γνώμη και τις εμπειρίες τους».
  • Το 50% των ερωτηθέντων έκριναν ότι οι δεξιότητες του «να είναι σε θέση να εφαρμόσει διαφορετικές μεθόδους μάθησης, στυλ και τεχνικές δουλεύοντας με ενήλικες», «να είναι παρακινητής και εμψυχωτής», «να είναι σε θέση να ασχοληθεί με ετερογενείς ομάδες» και «να δημιουργεί ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης»,  είναι ζωτικής σημασίας για τον εκπαιδευτή ενηλίκων.

Συγκρίνοντας  αυτές τις παρατηρήσεις με τις απαντήσεις στο ερώτημα για τους ψυχοδραματιστές, «ποια θεωρείτε ότι είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά και τα προσόντα που θα πρέπει να έχει ένας εκπαιδευτής ενηλίκων ώστε να εφαρμόζει επιτυχώς το ψυχόδραμα στην εκπαιδευτική διαδικασία», παρατηρείται πως σύμφωνα με τις απαντήσεις ψυχοδραματιστών που πήραν μέρος στη συνέντευξη, το ψυχόδραμα δύναται να έχει θετικό αντίκτυπο στις ικανότητες που θεωρούνται πιο σημαντικές από τους εκπαιδευτές ενηλίκων.

Ένας άλλος στόχος της έρευνας ήταν να κατανοηθεί με ποιον τρόπο το ψυχόδραμα έχει εφαρμοστεί στο παρελθόν στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων. Συνολικά, διαπιστώθηκε ότι ως ψυχολογικός όρος, το ψυχόδραμα ήταν γνωστό στο 50% των εκπαιδευτικών που ερωτήθηκαν, παρόλο που υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών (στην Πολωνία είναι γνωστός στο 81% των εκπαιδευτικών, ενώ στην Ισπανία μόνο στο 28%).

Από την ανάλυση και τη σύγκριση των ερωτηματολογίων που συμπληρώθηκαν από τους εκπαιδευτικούς και τους ψυχοδραματιστές, μπορεί να επιβεβαιωθεί ότι η εφαρμογή των ψυχοδραματικών τεχνικών στην κατάρτιση είναι σε θέση να επιφέρει σημαντικά οφέλη. Το ψυχόδραμα εναρμονίζεται πλήρως με τις ικανότητες που ζητούνται από τους εκπαιδευτικούς στη διαχείριση των ομάδων και παράδοση των μαθημάτων, και φαίνεται ότι είναι σε θέση να συνεισφέρει σημαντικά στα επαναλαμβανόμενα προβλήματα που ήρθαν στο φως μέσω της ανάλυσης των ερωτηματολογίων όπως αναφέρονται παραπάνω.

Επιπλέον, ως μια άτυπη μέθοδος, το ψυχόδραμα είναι σε πλήρη συμφωνία με τις σύγχρονες μεθόδους εκπαίδευσης ενηλίκων, καθώς ευνοεί τις ψυχολογικές, τις δημιουργικές και ρεαλιστικές πτυχές της διδασκαλίας, σε αντίθεση με την  κλασική τυπική προσέγγιση, η οποία δεν απολαμβάνει εκτίμησης από τους εκπαιδευτικούς και τους ενήλικες σπουδαστές.

 

Εκπαιδευτικό υλικό

Το εκπαιδευτικό υλικό  αποτελείται από i) πρόγραμμα σπουδών, ii) εκπαιδευτικό υλικό και iii) εγχειρίδιο εκπαιδευτή, για την ορθή εφαρμογή του εκπαιδευτικού υλικού. Παρά το γεγονός ότι όλοι οι εταίροι είχαν εμπειρία στην εκπαίδευση ενηλίκων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, στο βαθμό που το εν λόγω έργο συνίσταται στη μεταφορά της καινοτομίας, μόνο η Πολωνία είχε τη γνώση και την εμπειρία για το ψυχόδραμα ως εφαρμογή στις εκπαιδευτικές διαδικασίες. Η φύση και η ιδιαιτερότητα του Ψυχοδράματος κατέστησαν αναγκαία και καταλυτική τη συμβολή των ψυχοδραματιστών και εμπειρογνωμόνων στον τομέα, προκειμένου να αναπτυχθούν τα περιεχόμενα των εκπαιδευτικών πακέτων.

Το ψυχόδραμα είναι «δράση», για το λόγο αυτό το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου του εκπαιδευτικού υλικού αποτελείται από παραδείγματα και ασκήσεις που μπορούν να εφαρμοστούν κατά τη διάρκεια των μαθημάτων. Με τη στάθμιση των θεματικών σημείων στο ενιαίο πρόγραμμα σπουδών προσδιορίστηκαν οι θεματικές ενότητες οι μαθησιακοί στόχοι και αναπτύχθηκε το αντίστοιχο εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο απαρτίζεται από οκτώ επιμέρους εκπαιδευτικά πακέτα που αντιστοιχούν στις οκτώ παρακάτω θεματικές ενότητες:

Θεματική ενότητα 1: Βιωματικό ψυχόδραμα

Το ψυχόδραμα είναι μία θεραπευτική μέθοδος η οποία υποστηρίζει τη προσωπική εξέλιξη παρέχοντας μία μοναδική δυνατότητα να παρουσιάσει κανείς τις εμπειρίες, τα προβλήματα, τις δυσκολίες και τις εσωτερικές διαμάχες του με μία πιο δραματοποιημένη μορφή. Η μέθοδος αυτή δημιουργήθηκε από τον Jacob Levy Moreno (1889-1974), έναν Ρουμάνο ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή, και έχει αναπτυχθεί ουσιαστικά σε διάφορες κατευθύνσεις από ψυχοθεραπευτές σε όλο τον κόσμο. Ο Moreno στη θεωρία του, δίνει έμφαση στο γεγονός ότι κάποιος αναπτύσσεται και ωριμάζει μέσα σε μία ομάδα, η οποία έχει μία μοναδική δύναμη αλληλεπίδρασης που πηγάζει από εσωτερικά δυναμικά. Η ομάδα είναι όπως ένας καθρέφτης όπου ο καθένας μπορεί να δει το είδωλο του.

Η θεματική ενότητα έχει τους παρακάτω στόχους:

  • να εισαγάγει το ψυχόδραμα ως μέθοδο στους εκπαιδευτές ενηλίκων,
  • να δείξει τις βασικές αρχές όλων των φάσεων του ψυχοδράματος, όπως το «ζέσταμα», η «κοινωνιομετρία», το «μοίρασμα».
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής και η χρησιμότητά του ψυχοδράματος στην εκπαίδευση ενηλίκων.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση της ενότητας, οι καταρτιζόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • σκιαγραφήσουν τις βασικές έννοιες και αρχές του ψυχοδράματος,
  • δώσουν παραδείγματα εφαρμογής της μεθόδου στην εκπαίδευση,
  • εντοπίσουν πιθανές δυσλειτουργίες που προκύπτουν από τη χρήση του ψυχοδράματος,
  • επισημάνουν τις ευκαιρίες εκπαίδευσης ενηλίκων εμπλουτίζοντας την επαγγελματική εκπαίδευση με ψυχοδραματικές τεχνικές και ασκήσεις.

Θεματική ενότητα 2: Η δύναμη της ομάδας

Ομάδα ορίζεται ως «δύο ή περισσότερα άτομα που συνδέονται μεταξύ τους με κοινωνικές σχέσεις,  συνδέονται με την πλειοψηφία των μελών της ομάδας και με την  ομάδα ως σύνολο».

Στο ψυχόδραμα η δυναμική της ομάδας γίνεται αντιληπτή ως μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από μια συνεχή τάση για ισορροπία ή ανισορροπία. Αυτή η κατάσταση διαμορφώνεται στα πλαίσια μίας συνεχούς αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών, καθώς οι διάφορες εξισορροπητικές εντάσεις (που προέρχονται από τα άτομα ή λειτουργία της ομάδας) μετατρέπουν την κοινωνική συμπεριφορά και τη δομή της προσωπικότητας του ατόμου. Σε μια ομάδα, ο αρχηγός της ομάδας κάνει διαρκώς εκτιμήσεις της ισορροπίας των δυνάμεων σε μεταβαλλόμενες καταστάσεις της ομάδας. Υπάρχουν δυνάμεις που ωθούν τους ανθρώπους να ενταχθούν σε κάποιο νέο τρόπο ζωής.

Η θεματική ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να δωθεί στον εκπαιδευτή ενηλίκων μια καλύτερη εικόνα για το τι είναι ομάδα, ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της και η σημασία της στην εκπαίδευση,
  • να αποκτήσουν μια σαφέστερη άποψη των προφανών και σημαντικών διεργασιών και της δυναμικής, που διαμορφώνουν και επηρεάζουν την ομάδα και συνεπώς την τάξη,
  • να παρουσιασθούν και ουσιαστικά να απεικονιστούν δειγματοληπτικές ασκήσεις και παρεμβάσεις, οι οποίες αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι λειτουργίες της ομάδας μπορούν να εφαρμοστούν σε περιβάλλον εργαστηρίου,
  • να αναπτυχθούν οι ικανότητές των εκπαιδευτών, προκειμένου να μπορούν να διαχειριστούν με έναν πιο λειτουργικό τρόπο τις διάφορες καταστάσεις που θα προκύψουν τόσο σε προσωπικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο,
  • να επιτευχθεί ένα συλλογικό εργασία που προέρχεται από προσωπική εργασία και να συζητηθεί σχετικά με το πώς μπορεί να μεταφερθεί αυτή η γνώση στις τάξεις τους, προκειμένου να η εκπαιδευτική διαδικασία γίνει πιο ευχάριστη, πιο γόνιμη και πιο συνεργατική.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση της ενότητας του μαθήματος οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να:

  • μπορούν να εξηγήσουν τις αρχές και τη δυναμική της ομάδας, τα πιθανά οφέλη από την εφαρμογή της νέας αυτής γνώσης στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης ενηλίκων,
  • προσδιορίσουν τα οφέλη του ψυχοδραματικού τρόπου μάθησης στην εκπαιδευτική διαδικασία, ως μέλη της ομάδας,
  • προτείνουν τρεις ασκήσεις που αναφέρονται στην ομαδική εργασία και πώς αυτές μπορούν να εφαρμοστούν στην τάξη,
  • προτείνουν και να εκτελούν μια συγκεκριμένη άσκηση, η οποία να αντιστοιχεί σε μια ιδιαίτερη πρόκληση σε μια ομάδα ενήλικων εκπαιδευομένων.

Θεματική ενότητα 3: Κοινωνιομετρία

Η κοινωνιομετρία είναι μια επιστήμη των ανθρώπινων σχέσεων που αρχικά σχεδιάστηκε από τον Jacob L. Moreno και αναπτύχθηκε περαιτέρω από τους οπαδούς του στο ψυχόδραμα και το κοινωνιόδραμα. Πρόκειται για μια μελέτη περί του σχηματισμού και της δομής των ομάδων με σκοπό την απεικόνιση των διαπροσωπικών σχέσεων που αναπτύσσονται σε αυτές. Η επικέντρωση είναι πρακτική, καθώς οι κοινωνιομετρικές ασκήσεις ασχολούνται με τις επιδράσεις του ατόμου στη συνοχή της ομάδας, και αντίστροφα, την επίδραση της ομάδας στο άτομο. Κατά συνέπεια, η κοινωνιομετρία έχει άμεση σχέση με την εκπαίδευση, διευκολύνοντας τη διαδικασία της δημιουργίας ομάδας, την απομόνωση και αντίσταση του εκπαιδευόμενου. Εάν εφαρμοστεί σωστά, η μέθοδος μπορεί να φέρει αποτελέσματα τα οποία ενισχύουν σημαντικά τα κίνητρα των μελών της ομάδας να συμμετάσχουν σην εκπαιδευτική διαδικασία μάθησης.

Τα παρακάτω οφέλη είναι καλά τεκμηριωμένα στην πρακτική της κοινωνιομετρίας:

  • Οι κοινωνιομετρικές ασκήσεις βοηθούν τους συμμετέχοντες να αυξήσουν την γνώση τους πάνω στην πολύπλοκη φύση των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ μελών της ομάδας, να αντιλαμβάνονται καλύτερα πως αυτές οι σχέσεις συνδέοντα, να ευαισθητοποιηθούν στη πολύπλοκη φύση των σχέσεων μεταξύ της ομάδας και να κατανοήσουν καλύτερα πώς αυτές οι σχέσεις συνδέονται με τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας τους, τα συναισθήματα και τις πεποιθήσεις τους.
  • Γνωριμία με τον εαυτό τους, καλύτερη κατανόηση του πώς οι λειτουργίες της ομάδας έχουν ουσιώδη επίδραση στην εξέλιξη του καθενός από τα μέλη της και βελτιώνει τη συνεργασία τους.
  • Οι κοινωνιομετρικές τεχνικές διευκολύνουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων της ομάδας, ειδικά στις περιπτώσεις όπου υπάρχουν συγκρούσεις μεταξύ μελών της ομάδας και η συναίνεση είναι απαραίτητο να επιτευχθεί.

Η θεματική ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να εισαγάγει τους εκπαιδευτές ενηλίκων επαγγελματικής κατάρτισης στα βασικά της κοινωνιομετρίας και στη χρησιμότητά της για την εκπαίδευση,
  • να παρουσιάσει ένα σύνολο κοινωνιομετρικών τεχνικών χρήσιμες στο να απεικονίζουν την δομή της ομάδας και να διευκολύνουν το «κτίσιμο» της ομάδας και τη διαχείριση των συγκρούσεων,
  • να απεικονίσουν πρακτικά πως αυτές οι τεχνικές μπορούν να εφαρμοστούν σε περιβάλλον εκπαίδευσης,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής των τεχνικών στην εκπαιδευτική πρακτική των συμμετεχόντων.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος της οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • εξηγήσουν τις αρχές της κοινωνιομετρίας και τα πιθανά οφέλη της για την εκπαιδευτική πρακτική στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων,
  • εντοπίσουν τρεις κοινωνιομετρικές τεχνικές και να τεκμηριώσουν γιατί και πώς μπορούν (ή δεν μπορούν) να εφαρμοστούν,
  • να προτείνουν και να εκτελέσουν την κατάλληλη κοινωνιομετρική άσκηση ανταποκρινόμενοι σε συγκεκριμένο πρόβλημα/πρόκληση σε μια ομάδα ενήλικων εκπαιδευομένων,
  • να «χαρτογραφήσουν» τη δομής της ομάδας του δείγματος και τις των εγγενών αναπτυγμένων σχέσεων.

Θεματική ενότητα 4: Το ζέσταμα

Ο αυθορμητισμός και η δημιουργικότητα αποτελούν κομβικά σημεία στο ψυχόδραμα που επιτρέπουν να γίνουν θετικές αλλαγές και από θεραπευτικής και εκπαιδευτικής άποψης. Για να είναι σε θέση να ξεκινήσει μια ψυχοδραματική διαδικασία, είναι απαραίτητο για τους συμμετέχοντες να είναι πρόθυμοι να εμπλακούν, αφήνοντας κατά μέρος  τον ορθολογισμό και αφήνοντας χώρο στον αυθορμητισμό, και τη δημιουργικότητα τους,. Για να γίνει αυτό, είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί ένα κλίμα που να διευκολύνει την ομάδα και όπου ο καθένας να αισθάνεται ελεύθερος να εκφράσει τον εαυτό τους χωρίς τον φόβο ότι θα κριθεί ή θα δεχτεί επίθεση. Ο αυθορμητισμός είναι καταλύτης για την δημιουργικότητα και το ένα χωρίς το άλλο έχει μόνο αρνητικά και μη αποδοτικά αποτελέσματα. Ο αυθορμητισμός μπορεί να κατακτηθεί μέσα από την εκπαίδευση, να αναπτυχθεί και αναδημιουργείται μέσα από μια διαδικασία προθέρμανσης.

Η θεματική ενότητα έχει τους παρακάτω στόχους:

  • να εισαγάγει τους εκπαιδευτές ενηλίκων στα βασικά του «ζεστάματος» και της σχετικότητας του με την εκπαιδευτική διαδικασία,
  • να παρουσιάσει μια σειρά από τεχνικές «ζεστάματος»,
  • να απεικονίσθούν πρακτικά, πώς αυτές οι τεχνικές μπορούν να εφαρμοστούν σε περιβάλλον εκπαίδευσης,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής των τεχνικών στην εκπαιδευτική πρακτική των συμμετεχόντων.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • εξηγήσουν τις αρχές του «ζεστάματος» και τα πιθανά οφέλη του στην εκπαιδευτική πρακτική,
  • να εντοπίζουν τεχνικές προθέρμανσης και να μπορούν να επιχειρηματολογούν στο γιατί και στο πώς μπορούν (ή δεν μπορούν) να εφαρμοστούν στην ίδια την πρακτική των συμμετεχόντων,
  • να προτείνουν και να εκτελούν μια κατάλληλη άσκηση προθέρμανσης για να ανταποκριθούν σε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα/πρόκληση σε μια ομάδα εκπαιδευομένων.

Θεματική ενότητα 5: Η δύναμη του παιχνιδιού –  παιχνίδι ρόλων

Το παιχνίδι ρόλων είναι ένα είδος πειραματικής δραστηριότητας που χρησιμοποιείται σε πολλούς τομείς και επαναλαμβάνεται σε διάφορα θεωρητικά μοντέλα, όμως προέρχεται από την θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση του κλασικού ψυχοδράματος. Ο Moreno έχει τελειοποιήσει αυτό το είδος της πράξης, ούτως ώστε να τονωθεί η εκμάθηση σε σχέση με τους ρόλους και τους αντι-ρόλους που υποδυόμαστε στην ζωή μας καθημερινά.

Η χρήση των παιχνιδιών ρόλων στην εκπαίδευση, προσπαθεί να συζεύξει την απόκτηση των επικοινωνιακών δεξιοτήτων (να γνωρίζει πώς να είναι) με συγκεκριμένες και τεχνικές δεξιότητες ενός συγκεκριμένου επαγγελματικού προφίλ (ξέροντας τι να κάνει) που οδηγούν στην ολοκλήρωση θεωρητικής γνώσης (know how).

Η τεχνική διεξάγεται στα ακόλουθα στάδια:

α. ο εκπαιδευτής εισάγει το πρόβλημα με την προσαρμογή των διαφόρων μεθόδων, ή αναγγέλλοντας και οριοθετώντας μια κατάσταση, ή μέσω χρήσης βίντεο ή μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας,

β. οι συμμετέχοντες ερμηνεύουν το ρόλο που τους έχει ανατεθεί (όπως εργοδότης και εργαζόμενος, πωλητής και πελάτης, και ούτω καθεξής), σύμφωνα με τις ενδείξεις και το υλικό που τους παρέχεται, με στόχο την περιγραφή των ρόλων και το πλαίσιο στο οποίο το πρόβλημα πρέπει να εισαχθεί,

γ. μετά τη λήξη της ερμηνείας του ρόλου, υπάρχει μια γενική συζήτηση με τη συμμετοχή όχι μόνο των ατόμων που έλαβαν μέρος, αλλά ολόκληρης της ομάδας. Τα επιλεγμένα προβλήματα αναλύονται, οι ανθρώπινες σχέσεις που ανεδείχθησαν  και οι γενικές αρχές που που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της συζήτησης.

Η ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να εισαγάγει στους εκπαιδευτές ενηλίκων τα βασικά του role-playing και τη σημασία του στην εκπαίδευση,
  • να παρουσιάσει μια σειρά από τις πιο χρήσιμες τεχνικές που παίζουν ρόλο στη σκιαγράφηση των δομών της ομάδας και να διευκολύνουν την ανάληψη ρόλων και τη δυναμική της ομάδας,
  • να απεικονιστεί πρακτικά πώς αυτές οι τεχνικές μπορούν να εφαρμοστούν στο περιβάλλον εργαστηρίου/ εκπαιδευτικής διαδικασίας,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής των τεχνικών αυτών στην εκπαιδευτική πρακτική των συμμετεχόντων.

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι εκπαιδευόμενοι αναμένεται να είναι σε θέση να:

  • εξηγήσουν τις αρχές του role-playing και τα πιθανά οφέλη του στην εκπαιδευτική πρακτική στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης ενηλίκων,
  • να μπορούν να απαριθμήσουν μερικές τεχνικές ρόλων και να επιχειρηματολογήσουν το γιατί και το πώς μπορούν (ή δεν μπορούν) να εφαρμοστούν από τους καταρτιζόμενους,
  • να προτείνουν και να εκτελέσουν μια κατάλληλη άσκηση παιχνιδιού ρόλων, οι οποία σχετίζεται με ένα συγκεκριμένο πρόβλημα/πρόκληση σε μια ομάδα εκπαιδευομένων.

Θεματική ενότητα 6: Δουλεύοντας με τα σύμβολα

Στο ψυχόδραμα, τα πάντα είναι ένα σύμβολο. Ωστόσο, το σύμβολο δεν είναι σημαντικό όσον αφορά στην έννοια του, την προέλευσή του ή τη λειτουργία του. Αυτό που είναι σημαντικό, είναι «να ενεργήσει» το σύμβολο ή να ενεργεί “στο σύμβολο”. Σύμφωνα με τον πατέρα της ψυχανάλυσης, Σίγκμουντ Φρόιντ, το «σύμβολο» είναι μία φυλογενετική αλήθεια η οποία προηγείται της ανάπτυξης της γλώσσας σε ένα άτομο. Το Ψυχόδραμα απεικονίζει τα σύμβολα της δράσης, της ενσωμάτωσης και την ανάλυσης. Η αλλαγή σε προσωπικό ή ομαδικό επίπεδο θα εξαρτηθεί από «την ένταση του δεσμού μεταξύ λέξης, συμβόλου, συμπεριφοράς και δράσης». Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο η χρήση των συμβόλων και των συμβολισμών είναι σημαντική σε ένα ψυχοδραματικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο, και σε αυτό το σκεπτικό βασίζεται αυτή η θεματική ενότητα.

Τα σύμβολα συνδέονται με όνειρα, με το ασυνείδητο, ή με σκέψεις που βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση. Δύναται, ως εκ τούτου, να υπάρχει πρόσβαση σε αποκρυπτόμενη πληροφορία η οποία δεν είναι εύκολα προσβάσιμη από την ορθολογικό εγκέφαλο.

Η ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να κατανοηθεί η αξία και η χρήση των συμβόλων στο ψυχόδραμα για την εκπαίδευση ενηλίκων,
  • να εισάγει στους εκπαιδευτές στη βασική χρήση των συμβόλων και τη σημασία τους στην εκπαίδευση ενηλίκων,
  • να συζητηθεί η δυνατότητα εφαρμογής συμβόλων στο περιεχόμενο των εκπαιδευτικών πρακτικών των συμμετεχόντων,
  • να εξοικειώσει τους εκπαιδευτές με τα κύρια σύμβολα, το περιεχόμενο, το νόημα και τη χρήση τους σε σχέση με καταστάσεις που έχουν βιώσει μέσα στην τάξη,
  • να γνωστοποιηθεί η χρηστικότητα των συμβόλων στην αφαίρεση μπλοκαρισμάτων (συγκρούσεις, φοβίες, αντίσταση, έλλειψη κινήτρων, καταστροφική δυναμική) που κατά καιρούς προκύπτουν στη διαδικασία ομαδικής μάθησης.

Μετά την ολοκλήρωση αυτής της ενότητας της εκπαίδευσης, οι συμμετέχοντες θα πρέπει να είναι σε θέση να:

  • επισημάνουν τη σημασία της χρήσης των συμβόλων στην εκπαιδευτική πράξη,
  • ενσωματώνουν τη χρήση των συμβόλων στις ενεργητικές τεχνικές κατά τη διάρκεια των ψυχοδραματικών δράσεων,
  • να προτείνουν διάφορα σύμβολα, και να εντοπίζουν την πιθανή χρήση τους σε μια ομάδα εκπαιδευομένων ενηλίκων σε προβληματική κατάσταση – άρνηση – σύγκρουση,
  • να αναπτύσσουν μία απλή ψυχοδραματική άσκηση, προσανατολισμένη στην εκπαίδευση ενηλίκων,
  • να καθοδηγούν και να συμμετάσχουν σε ψυχοδραματική δράση, προάγοντας την σημασία του να προστατεύεις και να φροντίζεις, την ακεραιότητα της ομάδας και του κάθε ατόμου την ομάδα.

Θεματική ενότητα 7: Η διαχείριση κρίσεων

Οι κρίσεις και η σύγκρουση δεν μπορούν να αποκλειστούν από ομάδες ανθρώπων, είτε πρόκειται για δύο άτομα, μικρές ομάδες, μεγαλύτερες, είτε πολύ μεγάλες ομάδες, όπως τα έθνη και ομοσπονδίες εθνών. Εάν η ανοικτή σύγκρουση καταπιεστεί ή κατασταλεί, τότε σίγουρα θα προκύψει με έμμεσο, διαβρωτικό και συχνά δυσάρεστο τρόπο. Παρά το γεγονός ότι η άμεση αντίδραση μας για την σύγκρουση είναι αρνητική, η πικρία, ο πόλεμος, η βία δεν είναι απαραίτητα κάτι το «κακό» ή παθολογικό για να το ξεφορτωθούμε. Αν σκεφτούμε λίγο περισσότερο, πολλές θετικές αντανακλάσεις περιέχονται στη σύγκρουση, όπως: δράση, διέγερση, αλλαγή, νέα μάθηση και ανάπτυξη.

Μερικές ομάδες είναι «πολύ καλές» και αποφεύγουν τη σύγκρουση, αντικατοπτρίζοντας συχνά  με αυτόν τον τρόπο την ικανότητα αποφυγής σύγκρουσης του αρχηγού της ομάδας. Ωστόσο, οι συγκρούσεις είναι σχεδόν αναπόφευκτες κατά τη διαδικασία της ανάπτυξης της ομάδας και ταυτόχρονα εξαιρετικά πολύτιμες, εάν βέβαια η ένταση της είναι ανεκτή από τα μέλη και τους σχετικούς κανόνες που έχουν θεσπιστεί στην ομάδα. Αν κάποιος, όπως ο αρχηγός της ομάδας, καταφέρνει να διαχειριστεί τη σύγκρουση, τότε αυτός / αυτή έχει κάνει ένα μεγάλο βήμα για την ανάπτυξη της ατομικής ωρίμανσης και συναισθηματικής προσαρμοστικότητας και την ανοχή.

Μετά την ολοκλήρωση της θεματικής ενότητας, οι εκπαιδευόμενοι θα πρέπει να είναι σε θέση να:

  • έχουν εισαχθεί στην ψυχοδραματική φιλοσοφία,
  • αναπτύξουν τις ικανότητές τους, προκειμένου να εφαρμόσουν τεχνικές διαχείρισης κρίσεων σε περιβάλλον εκπαιδευτικής διαδικασίας και να συμβάλουν στην προσωπική ανάπτυξη των εκπαιδευομένων,
  • αισθάνονται περισσότερο σε θέση να διαχειριστούν με πιο λειτουργικό τρόπο καταστάσεις συγκρούσεων σε προσωπικό και ομαδικό επίπεδο
  • καταχτούν συλλογική εργασία και στόχους μέσα από προσωπική εργασία

Οι εκπαιδευόμενοι μαθητές αναμένεται να:

  • βλέπουν σαφέστερα τη δυναμική της ομάδας και τα στοιχεία της ανθρώπινης επικοινωνίας,
  • εκτιμούν την βιωματικό τρόπο μάθησης ως μέλη ομάδας,
  • να συμβάλουν στην ανάπτυξη της διαδικασίας της μάθησης σε εκπαιδευτικό περιβάλλον (τάξη).

Θεματική ενότητα 8: Το «μοίρασμα»

Το «μοίρασμα» είναι η τελική φάση του ψυχοδράματος, ακολουθεί το ζέσταμα και τη «δράση». Στη διαδικασία του «μοιράσματος» η προσοχή μετατοπίζεται από το μέλος ή τα μέλη, και εστιάζεται στην ομάδα. Η πράξη του μοιράσματος είναι επικεντρωμένη στην ομάδα, καθώς τα μέλη της καλούνται να μοιραστούν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους σε σχέση με τη δραματοποίηση. Τα μέλη της ομάδας θα μοιραστούν τις εμπειρίες τους σχετικά με γεγονότα που επηρεάζουν και τη διαδικασία της μάθησης τους, την ατμόσφαιρα στην τάξη και ότι είχε επίδραση στις πεποιθήσεις, τις ιδέες, το σώμα ή την καρδιά τους, και ως εκ τούτου, θα αναπτυχθεί μια γόνιμη συζήτηση για τις σχέσεις τους στην τάξη, τα κίνητρα και τις συμπεριφορές προς την μαθησιακή διαδικασία. Σύμφωνα με τον Moreno, κατά το «μοίρασμα», «τα μέλη της ομάδας αρχίζουν, το ένα μετά το άλλο,  να εκφράζουν τα δικά τους συναισθήματα και τις εμπειρίες παρόμοιων συγκρούσεων και με τον τρόπο αυτό, η ομάδα φτάνει σε κάποιου είδους κάθαρσης». Όταν όμοιες εμπειρίες μοιράζονται, δημιουργείται ένα αντηχείο και η ανάπτυξης μίας αυθεντικής ομάδας γίνεται εφικτή.

Η θεματική ενότητα έχει τους ακόλουθους στόχους:

  • να δείξει σους εκπαιδευτικούς ενηλίκων τη σημασία του «μοιράσματος» σε οποιαδήποτε ψυχοδραματική διαδικασία,
  • να δημιουργήσει τις αναγκαίες προϋποθέσεις για μια καλή χρήση «μοιράσματος» στην εκπαίδευση,
  • να κατανοήσουν οι καταρτιζόμενοι τις διαφορετικές μορφές της κατεύθυνσης στο ψυχόδραμα,
  • να αποκτήσουν εμπειρία σε μια διαδικασία «μοιράσματος».

Μετά την ολοκλήρωση της ενότητας, ο εκπαιδευόμενος θα πρέπει να είναι σε θέση να:

  • επιδείξει την απόκτηση των απαραίτητων βασικών γνώσεων, για να καθοδηγήσει μία διαδικασία «μοιράσματος»,
  • προσδιορίσει τις διαδικασίες που μπορούν να εμποδίσουν δράσεις «μοιράσματος» στο ψυχόδραμα,
  • να μοιραστεί τις εμπειρίες με σωστό τρόπο σύμφωνα με τις ανάγκες της ομάδας.

Εγχειρίδιο εκπαιδευτή

Για την παροχή πρακτικών πληροφοριών και βασικών γνώσεων στους εκπαιδευτές ενηλίκων, που συμμετέχουν στο «ψυχόδραμα ως εργαλείο στην εκπαίδευση ενηλίκων», αναπτύχθηκε οδηγός, ο οποίος αναλύει  την εκπαιδευτική διαδικασία, καθοδηγεί στο πώς να χρησιμοποιηθεί το υλικό που έχει να διδαχθεί τόσο όσο αφορά στη θεωρία, όσο  και στις ασκήσεις. Δίδονται οι κατευθυντήριες γραμμές για τη διάρθρωση κάθε εργαστηρίου, σε σχέση με το χρόνο και το περιεχόμενο, καθώς και τον προσδιορισμό των στόχων της κάθε δραστηριότητας. Στο εγχειρίδιο, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αξιολόγηση του κάθε εργαστηρίου. Στο κομμάτι που αφορά στην αξιολόγηση, αναφέρονται τα κριτήρια με τα οποία ο εκπαιδευτής  θα πρέπει να αξιολογεί τις δράσεις σε κάθε ολοκληρωμένο εργαστήριο και περιέχονται αντίστοιχα φύλλα αξιολόγησης και ερωτηματολόγια.

Εφαρμογή εθνικών πιλοτικών προγραμμάτων

Τα πιλοτικά προγράμματα εκπαίδευσης αποτελούν την καρδιά του προγράμματος PaTie. Η παράδοση των πιλοτικών μαθημάτων για εκπαιδευτές ενηλίκων σε ψυχοδραματικές τεχνικές μάθησης, σε όλες τις χώρες των εταίρων, με χρήση του αναπτυχθέντος  εκπαιδευτικού υλικού, είχαν σκοπό την αξιολόγηση του και την ανάλογη προσαρμογή τους, ώστε να γίνει πιο αποτελεσματικό στις ανάγκες των εκπαιδευτών. Πραγματοποιήθηκε σειρά 32 πιλοτικών εργαστηρίων, με τη συμμετοχή 45 εκπαιδευτών ενηλίκων επαγγελματικής κατάρτισης, στις τέσσερις χώρες των  εταίρων. Η αξιολόγηση των προγραμμάτων έδωσε αρκετό υλικό για ανατροφοδότηση και τελική διαμόρφωση του παραχθέντος εκπαιδευτικού υλικού.

Συμπέρασμα

Η εφαρμογή ψυχοδραματικών τεχνικών στη εκπαίδευση ενηλίκων επαγγελματικής κατάρτισης μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων εκπαιδευτών  και να συνεισφέρει στην ανάπτυξη ευρωπαϊκού προφίλ εκπαιδευτή ενηλίκων – ψυχοδραματιστή.

 

 

Βιβλιογραφία

«Εκπαίδευση και Κατάρτιση 2010» της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Μελέτη “ALPINE” (DG EAC/ B3276 – 2008)

«Βασικές Δεξιότητες στα επαγγέλματα εκπαίδευσης ενηλίκων» (DG EAC/ B3542 – 2010)

Αναφορές εταίρων πακέτων εργασίας προγράμματος PaTie